۱۳۹۸/۱۰/۰۴

آموزش سنتور – آموزش تصویری سنتور

اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی

ساز سنتور را از کهن‌ترین سازهای جهان می‌دانند. تصویر و نقش این ساز بر روی سنگ تراشی‌های آشوریان و بابلیان حکایت از قدمت بسیار دیرینه آن دارد. همچنین از این ساز در آثار بزرگانی چون فارابی، ابن‌سینا، عبدالقادر مراغی و… نام برده شده است.

سنتور در نقاط بسیاری در جهان مورد استفاده است و در گذشته باتوجه به اهمیت جاده ابریشم این ساز به نقاط بسیاری از جهان مثل عراق، ترکیه، هند، تاجیکستان، اوکراین، یونان و… رسیده است.

اما مبدا و ریشه این ساز را از ایران می‌دانند و معتقدند از ایران به نقاط دیگر جهان منتقل شده است.

ساختمان سنتور

سنتور سازی‌ست به شکل ذوزنقه متساوی‌الساقین که از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمه‌ای) است. در ساخت این ساز از چوب و فلز استفاده می‌شود.

نوازنده این ساز را به حالت نشسته و با استفاده از دو چوب فلزی که آن را مضراب می‌نامند می‌نوازد.

سنتور مانند بسیاری از سازهای دیگر در اندازه‌های مختلف و باتوجه به نوع استفاده از آن و صدادهی مورد نیاز ساخته می‌شود.

اجزای سازنده ساز

جعبه صوتی

جعبه صوتی سنتور متشکل از دو ذوزنقه‌ چوبی است که با کلاف‌های چهارگانه به یک‌دیگر متصل شده‌اند. ضلع بزرگ این ساز ۹۰ سانتی‌متر و ضلع کوچک‌تر آن ۳۶ سانتی‌متر است.

صفحه رو

جنس چوب روی ساز بسیار در صدای ساز موثر و مهم است و معمولا از مرغوب‌ترین چوب ساخته می‌شود. روی صفحه دو گل مشبک قرار دارد که وظیفه آن خروج صدا است.

همچنین دو ردیف ۹ تایی خرک در دو طرف صفحه قرار می‌گیرد و صفحه متحمل فشار بالایی است. برای ساخت سنتور معمولا از چوب گردو، آزاد و فوفل استفاده می‌شود.

پل‌ها

داخل جعبه صوتی سنتور پل‌هایی به شکل استوانه و به قطر یک مداد معمولی وجود دارد.

این پل‌ها بین صفحات زیر و رو در محل‌های مشخص و معینی قرار می‌گیرد؛ وظیفه این پل‌ها کنترل فشار سیم‌ها و خرک‌ها روی صفحه رویی ساز است و باید از تغییر شکل یافتن آن جلوگیری کند.

همچنین این پل‌ها در ایجاد تعادل و تن صدای ساز بسیار موثرند.

محل این پل‌ها روی ساز باتوجه به نوع آن متفاوت است و گاهی از پل‌های مختلف مثل پل‌های شانه‌ای هم استفاده می‌شود.

آموزش تصویری سنتور جعبه صوتی
آموزش تصویری سنتور جعبه صوتی

خرک

خرک قطعه استوانه‌ای و کوچک تقریبا ۲ سانتی‌متری است که انتهای پهن آن روی صفحه رویی ساز قرار می‌گیرد و روی آن شیارهایی ایجاد شده که سیم‌ها روی آن قرار می‌گیرند.

تعداد خرک‌های سنتور ۱۸ عدد است که ۹ عدد از آن ها در سمت راست و ۹ عدد دیگر در سمت چپ ساز قرار می‌گیرند. روی شیار هر خرک مفتولی فلزی از نوع ساچمه قرار می‌گیرد که مانع تماس چوب با سیم می‌شوند و به این ترتیب صدایی شفاف‌تر ایجاد می‌شود.

روی هر خرک ۴ سیم قرار می‌گیرد که این ۴ سیم هم‌صدا باهم کوک می‌شوند.

ارتفاع خرک‌های سمت راست معمولا به اندازه ۲ میلی‌متر کوتاه‌تر از خرک‌های سمت چپ است تا به اصطلاح سیم‌های سمت چپ سوار بر سیم‌های سمت راست باشند.

آموزش تصویری سنتور خرک
آموزش تصویری سنتور خرک

گوشی‌ها

گوشی‌های سنتور ۷۲ میله فولادی ضد زنگ هستند که در ردیف‌های چهار تایی و که جمعا ۱۸ ردیف هستند، در داخل بدنه کلاف سمت راست سنتور قرار گرفته‌اند.

سیم‌ها با وسیله‌ای به اسم کلید کوک که فلزی و T مانند است کوک می‌شود. کلید کوک و گوشی‌ها در داخل یک‌دیگر فرو می‌روند و شل و سفت می‌شوند.

شیطانک

شیطانک در قطعه چوب باریک و بلند است که طول آن اندازه طول قائده ذوزنقه است و در طرفین راست و چپ ساز چسبانده شده است.

روی سطح رویی شیطانک شیارهای کم عمقی ایجاد شده که هر سیم روی یکی از این شیارها قرار می‌گیرد.

سیم‌گیر

۷۲ مفتول کوچک فلزی و ساچمه‌ای هستند که در بدنه کلاف سمت راست قرار دارند.

آموزش تصویری سنتور سیم گیر
آموزش تصویری سنتور سیم گیر

تعداد و جنس سیم‌ها

سنتور دارای ۷۲ عدد سیم است که ۳۶ عدد از آن‌ها در گروه‌های ۴ تایی روی ۹ خرک سمت راست قرار می‌گیرند و رنگ‌شان زرد و از آلیاژ مس یا برنج هستند. ۳۶ سیم دیگر در گروه‌های ۴ تایی روی ۹ خرک سمت چپ قرار می‌گیرند و رنگ‌شان سفید رنگ است.

آموزش تصویری سنتور سیم ها
آموزش تصویری سنتور سیم ها

وسعت سنتور

وسعت معمول سنتور سه اکتاو به‌علاوه یک نت است.

کوک سنتور

سنتور دارای ۷۲ صدا در ۳ پوزیسیون و موقعیت مختلف است. این سیم‌ها باتوجه به نیاز نوازنده و دستگا‌ه موردنیاز نوازنده کوک‌های متفاوتی می‌شود. این ساز از خانواده سازهای مقید است و در لحظه نمی‌تواند تغییر کوک بدهد.

مضراب سنتور

سنتور با استفاده از دو مضراب چوبی به طول ۲۲ سانتی متر نواخته می‌شود.

مضراب از ۳ قسمت اصلی تشکیل شده است:

حلقه پایینی مضراب که حالت نیم‌دایره‌ای شکل دارد. زائده کوچکی در انتهای مضراب قرار دارد که انگشت‌های شست و سبابه و میانی دور این حلقه را می‌گیرند.

ساقه مضراب ترکه صاف و باریکی است که بین حلقه و سر مضراب قرار دارد.

سر مضراب نیز که کمی پهن‌تر بقیه قسمت‌هاست محل اصابت مضراب به سیم‌هاست.

در ابتدا سر مضراب از جنس همان چوب بقیه قسمت‌ها بود و صدایی تیزتر تولید می‌کرده؛ اما در چند دهه اخیر نوازندگان معمولا پارچه ضخیمی که اصطلاحا آن را نمد می‌نامند روی سر ساز قرار می‌دهند که صدایی گرم‌تر و لطیف‌تری تولید می‌کند.

بهترین چوب برای ساخت مضراب گردو، شمشاد و آزاد است.

آموزش تصویری سنتور مضراب
آموزش تصویری سنتور مضراب

انواع مختلف سنتور

این ساز به دلیل کوک مقید در لحظه نمی‌تواند نت‌ها را تغییر دهد و به همین علت نوازنده قبل از اجرا باید بادقت به دستگاه و فضای صوتی مورد استفاده خود ساز را کوک کند.

اما امروز باتوجه به نیازهای متفاوت و جدید نوازندگان و آهنگ‌سازان انواع مختلف ساز ساخته می‌شود. برای مثال :

  • سنتور باس: جعبه صوتی آن بزرگ‌تر از سنتور معمولی است و ضخامت سیم‌ها نیز متفاوت است. صدادهی اسن ساز یک اکتاو بم‌تر از سنتپر معمولی است.
  • سنتور کروماتیک: این ساز بیشتر برای همراهی در گروه‌نوازی‌های بزرگ به کار می‌روند و توانایی اجرا ملودی ندارد. بر روی این ساز به منظور ایجاد و تکمیل فواصل خرک‌های‌ بیشتری قرار گرفته است. سنتور کروماتیک در نوع باس نیز ساخته شده است.
  • امکانات اجرایی سنتور: بسیاری از تکنیک‌ها و امکانات بر روی این ساز قابل اجرا هستند از جمله: دوبل نت، پاساژهای طولانی، آرپژ، تریل، تکیه، مضراب ریز، استکاتو، خفه کردن و…

نوازندگان مهم و تاثیرگذار سنتور

حبیب سماعی: وی از نوازندگان به‌نام سنتور در اواخر دوره قاجار بود که در حفظ سنت‌های این ساز و تربیت شاگردان بسیار مهمی نقش مهمی را ایفا کرده است.

مجید کیانی: وی در تدریس و تدوین ردیف برای این ساز بسیار موثر بوده است. او پیرو شیوه مضراب بدون نمد برای سنتور است.

فرامز پایور: او اولین سنتورنوازی بود که روی سنتور، نواسازی می‌کرد و تنها در پی بداهه‌نوازی نبود. به بیان دیگر، نخستین آهنگ‌سازی بود که ساز تخصصی او، سنتور بود.

پرویز مشکاتیان: او‌ نه تنها برای ساز سنتور بلکه از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین چهره‌ها در موسیقی ایرانی است. او از سنتور در مهم‌ترین کارهای خود مثل بیداد، چکاد، دستان و … استفاده کرد. همچنین او در پیشبرد تکنیک‌های این ساز نقش بسیار مهمی ایفا کرده است.

دسته۳