۱۳۹۹/۰۳/۰۷

تنبک چیست، اجزای تنبک و نحوه نواختن آن

اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی

از اصیل ترین ساز های موسیقی ایرانی، تنبک است که برخی مردم به آن تمبک یا دمبک نیز می گویند. این ساز استوانه ای شکل را معمولا از جنس چوب درختان می سازند که ضخامت تقریبی آن به ۲۵ تا ۳۵ سانتی متر می رسد. در نگاهی اجمالی به تنبک می توان علاوه بر پوستی که بر این ساز می کشند، تفاوت قطر ظاهری استوانه را نیز ببینید که در قسمت انتهایی به استوانه ای باریک تر اتصال می یابد.

معرفی تنبک

تنبک را در دسته ساز های کوبه ای جای می دهند که در بین برخی به اصطلاح ضرب نیز شناخته می شود. بخش اصلی تنبک شامل پوست، دهانه بزرگتر، تنه، نفیر یا گلویی، کالیبر یا دهانه کوچک هستند.

از دیگر ساز های جامی شکل که در کشور های دیگر نیز رایج است می توانیم دار بوکا در کشورهای عربی و ترکیه و ساز زیر بغلی در افغانستان را نام ببریم.

سازندگان تنبک را به صورت یک تکه از چوب درختان گردو، افرا و توت می سازند اگرچه می توانید در آن، قسمت تنه (حجیم تر) و نفیر (باریک تر) را ببینید.

تنوع اندازه نیز در این ساز زیاد به چشم می خورد. اگرچه استفاده از ساز هایی که دارای طولی حدود ۴۴ سانتی متر (از قسمت دهانه بزرگ تا دهانه کوچک هستند) رایج تر است.

البته بسته به محلی که نوازنده قصد اجرا داشته باشد، اندازه تنبک نیز متفاوت است به طوری که دیده می شود تنبک های بزرگتر برای اجرای ارکستر و تنبک های با اندازه کوچکتر در تک نوازی ها به کار می روند. در ادامه برای آشنایی بیشتر شما با این ساز به معرفی قسمت های مختلف آن پرداخته ایم.

تاریخچه تنبک

در دوران قبل از اسلام نیز این ساز قدمت داشته و هنرمندانی به نواختن آن مشغول بودند البته به پهلوی به این ساز دمبک و تنبور می گفتند. دکتر معین نیز معتقدند که دمبک امروزی تکامل یافته همان ساز است.

مستنداتی نیز درباره قدمت بالای تنبک در تمدن های کهن ایران زمین به دست آمده است که طبق آن این ساز حتی در تمدن عیلام نیز از جمله عناصر موسیقیایی بوده است.

هم چنین بر اساس شواهدی که در کتاب هایی همچون هزار سال وزن در موسیقی ایران به چشم می خورد، اشاره به کاربرد تنبک در زمان اشکانیان داشته است.

دمبک که اسم پهلوی این ساز است در حقیقت اشاره به یکی از ساز های رایج زمان خسرو پرویز دارد که به شکل طبل کوچکی ساخته می شد و در بین هنرمندان رایج بود.

اولین شواهد تاریخی از ضبط صدای تنبک که در دست است به زمان قاجار در سال های ۱۲۵۸ تا ۱۲۹۳ ه ش بر می گردد.

گذر زمان و پیشرفت تکنولوژی بر تکامل این ساز نیز تاثیر بسیاری داشته به طوری که تنبک در حال حاضر یک ساز تکنوازی معرفی می شود. اگرچه در دوران قاجار این ساز فقط نقش همراهی کننده با سایر ساز هایی همچون تار، سنتور، کمانچه و… داشت.

مولانا نیز در اشعار خود به این ساز اشاره کرده است:

گویمش رو گرچه بر جوشیده ای                    همچو جان پیدایی و پوشیده ای

گوید او محبوس خنجست این تنم                    چون می اندر بزم خنبک می زنم

قسمت های مختلف تنبک

دهانه بزرگ

یکی از قسمت های اصلی تنبک، دهانه بزرگ است که سازندگان آن را به صورت کامل می سازند تا در تمامی نقاط، صدا هایی که نوازنده به ارتعاش در می آورد یکسان باشد.

برای اجرا هایی که ارکستر انجام می دهد بهتر است سازی تهیه شود که دارای قطر دهانه بزرگ ۳۲ سانتی متر از بیرون و ۲۷ سانتی متر از داخل باشد.

تنه

اگر به تنبک نگاه کنید متوجه می شوید که قطر این ساز استوانه ای شکل در همه جا یکسان نیست. تنه بخش حجیم تر آن نام دارد که سازندگان برای ساز های که مناسب اجرای ارکستر ها باشد، تنبک هایی با طول ۲۸ سانتی متر می سازند.

در حالی که تنبک های مناسب تکنوازی هستند که نه تنها فقط ۱۸ سانتی متر طول دارند بلکه محدبی شکل نیز ساخته شده باشند.

همچنین برای اینکه ساز در زمان نواختن در دست هنرمند دچار لرزش نشود شیار هایی در عرض آن تعبیه می کنند. البته کاربرد این شیار ها به همین جا محدود نیست و برخی صدا ها که نوازنده به گوش می رساند در اثر کشیدن ناخن یا حلقه انگشتر بر روی همین شیار ها صورت می گیرد.

نفیر

بین دهانه کوچک و تنه تنبک می توانید نفیر یا گلو را ببینید که در واقع قسمت باریکتر ساز محسوب می شود. سازندگان تنبک معمولا آن را در طول ۲۶ سانتی متر و قطر ۱۸ سانتی متر می سازند.

در این قسمت تراش نیز متناسب با اینکه در داخل یا خارج ساز است صورت می گیرد. معمولا تراش استوانه ای شکل برای قسمت بیرون و تراش مخروطی شکل برای قسمت داخل به کار می رود.

دهانه کوچک

این بخش از تنبک را می توانید در ادامه نفیر ببینید. قطر نفیر بسته به اینکه ساز برای ارکستر باشد یا تکنوازی متفاوت است و به ترتیب آن را ۲۲ سانتی متر و ۱۸ سانتی متر می سازند. زمانی که فردی با تنبک هنرنمایی می کند، صدای حاصل از ضربه های دست هنرمند از این قسمت خارج می شود.

پوست

جنس پوست نیز تحت تاثیر اینکه قرار است ساز برای تکنوازی یا ارکستر اجرا کند، متفاوت است. در تنبک های ارکستری سازندگان اغلب پوست ضخیم تر و با قدمت بالاتر حیواناتی مانند بز یا میش را به کار می برند.

در حالی که پوست های نازک تر برای تنبک های تکنوازی با توجه به اندازه آن ها مناسب تر هستند. برای اتصال پوست به قسمت بیرونی دهانه بزرگ از موادی مانند چسب یا سریش استفاده می شود.

نحوه نواختن تنبک

آوای دل نشینی و زیبایی که در تک نوازی ها با تنبک می شنوید حاصل اجرا ریزه کار هایی است که هنرمندان فقط با انگشتان خود اجرا می کنند.

برای نواختن تنبک معمولا هنرمندان آن را در حالی که نشسته هستند به شکل افقی بر روی ران خود می گذارند.

در نوازندگی این ساز، انگشتان و کف دست نقش اصلی را ایفا می کنند که از انعکاس ضربه آن ها به مرکز، میان و کنار سطح پوستی ساز است که صدا تولید می شود. به همین دلیل است که دست چپ نوازنده در قسمت بالایی ساز و دست راست در اطراف آن گذاشته می شود.

 اگر چه چندین نمونه از تنبک هایی که قابل کوک بودن نیز رایج شد ولی هنرمندان ترجیح می دهند از آن ها استفاده نکنند.

نت نویسی تنبک

در تنبک این ساز کوبه ای، نت نویسی بر حسب سه خط حامل انجام می گیرد. تقسیم بندی دایره تنبک نیز به صورت میانه، مرکزی و کناره انجام می دهند اما هم اکنون اغلب برای یادگیری آن مکتب بهمن رجبی را به کار می برند که نه تنها ساده تر است بلکه فقط مبتنی بر یک خط است.

نقش اساتید در معرفی دوباره تنبک

در موسیقی ایران تنبک اغلب برای همراهی با دیگر ساز ها و آواز ها، تامین و نگهداری ضرب بیشتر به کار می رود.

تنبک تا همین چند دهه گذشته علی رغم داشتن آوای دلنشین نتوانسته بود آن چنان که می بایست در موسیقی سنتی جایگاه چشم گیری داشته باشد.

با زحمات و پشتکار اساتیدی همچون ابوالحسن صبا و استاد حسین تهرانی بود که این ساز درخشش چشم گیری پیدا کرده است که می توان آن را مرهون مهارت این نوازندگان چیره دست دانست.

از ویژگی منحصر به فرد تنبک، امکان اجرا آن چه به عنوان تکنوازی و هم چنین استفاده آن برای همراهی با سایر ساز های کوبه ای است.

تنبک در زور خانه ها نیز برای شور و اشتیاق بیشتر ورزشکاران نواخته می شود.

نوازندگان مشهور تنبک

تنبک از جمله ساز های کوبه ای پوستی است که داشتن ویژگی های خاص آن از لحاظ نوازندگی، ساختمان و ساختار موجب شده که امروزه نگاه ها به سمت آن تغییر کند و حتی تبدیل به یکی از پیشرفته ترین و پیچیده ترین ساز های این گروه باشد.

از نوازندگان خود آموخته که از طریق آموزش حضوری و یا دیدن آثار سایر اساتید به تبحر زیادی در آن دست یافته اند می توان به محمد اخوان، ارژنگ کامکار، مجید خلج، پژمان حدادی، نوید افقه، محمد قوی حلم و سعید رودباری اشاره کرد.

استاد حسین تهرانی

تلاش و زحمات استاد حسین تهرانی آن چنان در رشد و تکامل تنبک نقش داشته است که به ایشان پدر تنبک نوازی می گویند. اگر چه نمی توان از نقش سایر اساتید همچون مرحوم ناصر فرهنگ فر، مرحوم امیر ناصر افتتاح، استاد محمد اسماعیلی، پژمان حدادی و بهمن رجبی در جهانی کردن موسیقی برخاسته از تنبک چشم پوشی کرد.

بهمن رجبی

بهمن رجبی را می توان فردی دانست که انقلابی در نوازندگی تنبک ایجاد کرد که کاربرد دوباره تنبک را می توان مرهون تلاش ایشان در پدید آوردن نوآوری ها و به کارگیری ظرفیت های بیشتر دانست.

از دیگر اقدامات ایشان می توان به تالیف کتابی که در آن نت نویسی یک خطی صورت گرفته است، اشاره کرد. تا قبل از آن نت نویسی این ساز، می بایست به شکل سه خطی صورت می گرفت.

تنبک در موسیقی محلی ایرانی

در موسیقی اقوام ایرانی نیز تنبک رایج است و کاربرد آن فقط اختصاص به موسیقی سنتی ندارد. از جمله می توان به تمپک اشاره کرد که در بین ساکنین مناطقی از هرمزگان بسیار استفاده می شود.

البته همانطور که اشاره کردیم تنبک آن چنان که می بایست تا چند دهه قبل جایگاه خوبی در موسیقی نداشت و حتی عده ای به آن ضرب می گفتند. از دیگر ساز های کوبه ای که در موسیقی ایرانی کاربرد دارند می توان کوزه، دایره، دمام و کافی نام برد.

مارک های رایج تنبک کدامند؟

اگرچه سازندگان مشهور و چیره دست تنبک اغلب ساکن شیراز هستند اما کم نیستند تنبک های با کیفیتی که توسط افرادی گم نام تولید شده اند. اگر به دنبال خرید تنبک با مارک معتبر هستید ما مارک های شیرانی و حلمی را پیشنهاد می کنیم.

تنبک حلمی

از مشهور ترین و خوش نام ترین سازندگان تنبک، حلمی است که تبحر و تجربه آن زبان زد عام و خاص است. معمولا صدای بم و کلاسیکی که از تنبک حلمی شنیده می شود را به استفاده از پوست گاو که در ساخت این ساز به کار می رود، ارتباط می دهند.

جنس چوب آن نیز از کاج است. درخت کاج به دلیل چگالی و تراکم پایین در مقایسه با چوب گردو برای ساخت آن ارجح تر است.

البته تاکید می کنیم که در خرید ساز های موسیقی در مقایسه با سایر لوازم نباید به مارک فقط اکتفا کرد. زمانی می توانید یک تنبک با کیفیت خریداری کنید که اجزا آن را به درستی بشناسید یا به فروشنده اعتماد کامل داشته باشید. به طور کلی توصیه می کنیم که حتما در حضور فروشنده آن را تست کنید تا مطمئن شوید تنبک شما باکیفیت است.

مناسب ترین تنبک برای هنرجویان

  • هنرجویان مبتدی بهتر است تنبک مارک حلمی که مدل ترکه ای قهوه ای است و پوست شتر در آن به کار رفته و در اندازه ۲۸ است را تهیه کنند. هم چنین خرید تنبک شیرانی مدل E-R نیز پیشنهاد می شود.
  • برای هنرجویان متوسط تنبک حلمه ای مدل ترکه ای سوخته، سایز ۲۸ و همچنین تنبک حلمی مدل چند تکه سایز ۲۸ مناسب است.
  • هنرمندان حرفه ای اغلب از مدل هایی مانند تنبک شیرانی مدل S-H, تنبک شیرانی سه مهر و تنبک حلمی متوسط یک تکه استفاده می کنند تا صدای دلنشینی را تولید کنند.‌

از شما مخاطبین عزیز نیز خواهشمندیم در صورتی که تجربه یا نظری در ارتباط با خرید تنبک با کیفیت دارید در قسمت نظرات با ما و سایرین به اشتراک بگذارید.

در ادامه برای تشخیص تنبک استاندارد ویژگی های هر قسمت ساز را بیان کرده ایم:

ویژگی های پوست تنبک استاندارد

با توجه به ظرافت و حساسیت بالایی که پوست در صدای تنبک دارد، سازندگان توجه زیادی به ویژگی های آن می کنند. بهتر است تنبک را خریداری کنید که در آن از پوست حیواناتی همچون بز، میش، بره، آهو، گوساله، ماهی، بز کوهی استفاده شده باشد. از دیگر ویژگی های تنبک استاندارد که پوست آن کیفیت مطلوبی داشته باشد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- حتما به ضخامت پوست دقت کنید تا مطمئن شوید که در بعضی قسمت ها نازک و در بعضی جاها کلفت نباشد.

۲- یکسان و یکنواخت بودن رنگ پوست نیز بسیار مهم است. تنبک هایی که پوست آن ها ظاهری دانه دانه باشد و یا به اصطلاح پوست آن تگرگ باشد، کیفیت چندانی ندارند.

۳- از خریدن تنبک هایی که دارای پوست به اصطلاح آهکی هستند نیز خودداری کنید.

ویژگی های دهانه بزرگ استاندارد در زمان خرید تنبک

همان طور که اشاره کردیم بر روی این بخش پوست قرار می گیرد و به آن دهانه گشاد یا فراخ ساز نیز می گویند. سازندگان متناسب با اندازه تنبک، قطر این بخش را طراحی می کنند.

بهتر است در زمان تهیه تنبک به این بخش نیز توجه داشته باشید و مطمئن شوید که حتما آن را به صورت یک دایره کامل ساخته باشند در غیر این صورت هنرجو قادر نیست صدای مطلوبی تولید کند.

ویژگی های تنه استاندارد در زمان خرید تنبک

همان طور که گفتیم این قسمت را کاسه اکوی تنبک نیز می گویند. تنبکی استاندارد است که تنه آن نه تنها از رو دو عاج داشته باشد بلکه سازنده آن را از داخل صاف بسازد.

ویژگی های چوب استاندارد برای ساخت تنبک

همان طور که گفته شد تنبک یکی از ساز های چوبی است که از چوب درختان گردو، توت، افرا، چوب سیاه و چوب جنگلی ساخته می شود.

البته اساتید پیشنهاد می کنند که ساز هایی که از درخت گردو تهیه شده اند را خریداری کنید که کیفیت آن ها اثبات شده است.

البته علاوه بر جنس، قدمت و کهنه بودن چوب نیز مهم است و حتما به آن دقت کنید. اگر دوست دارید که نه تنها بدنه ساز شما با گذشت زمان نه تنها خشک نشود بلکه طنین صدای آن همانند روز اول باشد، حتما از فروشندگان معتبر خرید کنید که مطمئن هستید چوب ساز شما از کهنگی و قدمت خوبی برخوردار است.

دیگر مشخصات ظاهری موثر بر انتخاب تنبک با کیفیت

در خرید تنبک اطمینان حاصل کنید که چوب آن حتما یک تکه است. ترک خوردن تنبک های ساخته شده از چوب های چند تکه در پوست دور از انتظار نخواهد بود و شما را متحمل هزینه دوباره می کند. ساز هایی که بر آن ها نقوش خاتم کاری نیز صورت گرفته است انتخاب خوبی نیستند.

جنس تنبک

گروهی تنبک را کامل ترین ساز ضربی می دانند که در موسیقی رایج است. اگرچه استفاده از تنبک های ساخته شده از چوب در بین هنر جویان رایج تر است اما اساتید توصیه می کنند افراد ساکن در مناطق شمالی که رطوبت هوا بالا است تنبک های مقاوم به سرما و رطوبت را خریداری کنند. مارک های شیرانی و حلمی این گونه هستند.

چند نکته درباره آکوستیک تنبک

  • تنبک فقط جنبه موسیقیایی ندارد بلکه سیستم فیزیکی نیز در آن می توانید ببینید که هر یک نقشی بر عهده دارند.
  • در این ساز آوایی که شنیده می شود فقط حاصل ضربات دستان نوازنده نیست بلکه مجموع پاسخ قسمت های مختلف است که بر ویژگی های آوایی این موسیقی اثر دارد.
  • به همین دلیل است که بسیاری از پژوهشگران تنبک را از نظر کیفیت آوا، محدوده صدا، ماهیت صدا دهی و فیزیک آن و ویژگی های رنگ آمیزی صوتی ساز ارزیابی کنند.
  • در تنبک و سایر ساز های پوستی هیچ شباهتی با ساز های زهی دیده نمی شود، در این گروه مد های ارتعاشی به صورت هارمونیک و یا شبه هارمونیکی انجام می گیرد بنابراین حتما باید نه تنها به جنس و ساختار داخلی پوست بلکه خصوصیات محفظه داخلی آن نیز دقت کنید تا طیف صدای آن مطلوب و گوش نواز باشد.
  • مدهای ارتعاشی تنبک متاثر از وسعت منطقه ای که نوازنده بر آن ضربه وارد می کند هستند. اگر هنرمند قصد به وجود آوردن مد های ارتعاشی زیر داشته باشد تنها با یک انگشت بر تنبک می نوازد ولی نواختن با ۴ انگشت به هم چسبیده، مد های ارتعاشی بم تر را به گوش می رساند.
  • شدت ضربه نیز بر مد های ارتعاشی اثر دارند. مد های ارتعاشی زیر تر اغلب حاصل ضربه هایی هستند که نوازنده سخت تر بر ساز می زند.
  • خفه کردن صدا نیز برای نوازندگان تنبک امکان پذیر است در صورتی که پس از اجرای تکنیک بتوانید به طور آهسته دست را بر قسمت پوست بگذارید تا مد های ارتعاش پوست میرا شوند این اتفاق رخ می دهد.
  • برای بم و گرفته کردن رنگ صدا نیز به کار بردن جسم خارجی مانند پارچه بر روی پوست تنبک کمک کننده است در این حالت مد های ارتعاشی زیر تر، میرا می شوند که هنرمند می تواند با تغییر کشش آن را تغییر دهد.
  • طیف نهایی تنبک متاثر از ساختار محفظه داخلی آن است.
  • نوازنده برای نواختن تنبک، معمولا آن را روی پای مخالف دستی که می نویسد می گذارد.
  • تنبک در مقایسه با سایر ساز ها دشواری هایی نیز دارد از جمله می توان به حرکات زیاد آن اشاره کرد که در اثر گسترده بودن آن رخ می دهد.
  • تنبک را سازی هیجان انگیز و پر انرژی می توان معرفی کرد که به علت خاصیت ریتم نسبت به سایر سریعتر می توان شاهد نتیجه آن بود.

سوالات مرتبط با تنبک و نحوه نواختن آن

در ادامه به چند پرسش رایج که ممکن است هنرجویان در ارتباط با آموزش تنبک زنی داشته باشند، پاسخ داده ایم:

۱- آموزش نواختن تنبک چه مقدار سخت است؟

آموزش تنبک نیز مانند سایر ساز ها سختی و آسانی های خود را دارد. در صورتی می توانید در این زمینه به تبحر برسید که حتما با علاقه پیگیر تمارین باشید تا روز به روز مهارت بیشتری کسب کنید.

۲- برای آموزش بهتر تنبک چه کتاب هایی کمک کننده هستند؟

اگر مایل باشید برای یادگیری تنبک از کتاب های آموزشی استفاده کنید می توانید کتاب آموزشی تنبک بهمن رجبی، آموزش تنبک فربد یدالهی، آموزش تنبک حسین تهرانی و… را مطالعه کنید‌.

۳- آموزش تنبک در هر سنی امکان پذیر است؟

برای آموزش تنبک هر زمان که احساس کردید علاقه دارید می توانید اقدام کنید و اختصاص به سن خاصی ندارد.

۴- برای تهیه تنبک بهتر است چه موقع اقدام کرد؟

قبل از خرید تنبک و هر ساز دیگری حتما فوت و فن های آن را از اساتید و افراد خبره بپرسید، سپس اقدام کنید تا متضرر نشوید.

۵- قیمت تنبک چقدر است؟

کیفیت و رعایت استاندارد هایی که سازنده تنبک رعایت می کند بر قیمت آن موثرند. معمولا شروع قیمت ساز در حد متوسط از هفتصد هزار تا ده میلیون متغیر است.

۶- در خرید تنبک ایده آل باید چه ویژگی هایی را مد نظر قرار داد؟

از مهم ترین ویژگی های یک ساز ایده آل، وزن آن و تناسب اندازه آن با هیکل هنرجو است. البته نباید از کیفیت صدا آن نیز چشم پوشی کرد.

۷- آموزش تنبک برای کودکان نیز امکان پذیر است؟

ممکن است شما نیز فرزندی دارید که مدام روی میز و یا سایر وسایل می کوبد و فکر می کنید که در تنبک زدن با استعداد است. چنین رفتاری نمی تواند نشان دهنده علاقه و یا استعداد باشد زیرا کودکان ذاتاً کنجکاو هستند و علاقه به شنیدن اصوات مختلف دارند.

کودکان در صورتی که علاقه به یادگیری تنبک دارند می توانید با تهیه ساز هایی که در اندازه کوچک هستند آن ها را در کلاس های موسیقی ثبت نام کنید تا آن را فرا گیرند.

سپری کردن کلاس های ارف (بلز، فلوت، طبلک و…) به شناخت بهتر کودک از موسیقی منجر می شود و می تواند کمک کند که در آموزش تنبک یا سایر ساز ها سریعتر موفق شود. آموزش تنبک به دو شکل گوشی و یا با نت امکان پذیر است.

۸- موارد کمک کننده به آموزش تنبک کدام است؟

اگر علاقه جدی به تنبک زدن دارید می توانید قبل از شروع کلاس های آموزشی مبانی موسیقی به ویژه وزن خوانی را بیاموزید تا در آموزش موفق تر باشید. البته مطالعه کتاب های مرتبط به موسیقی و دنبال کردن آثار موسیقی صوتی اساتید نیز توصیه می شود.

۹- آموزش تنبک زدن چه مدت طول می کشد؟

مدت دوره آموزشی در هر هنرجو بسته به علاقه، استعداد، تمرین سطح توانمندی و… متفاوت است اما معمولا برای هنر جویان مستعد دوره مقدماتی ۷ ماه و دوره متوسطه تا عالی، دو تا چهار سال به طول می انجامد.

۱۰- آیا در آموزش تنبک، تکنیک خاصی وجود دارد؟

تنبک که در دسته ساز های کوبه ای قرار دارد از نظر تکنیک های نوازندگی بسیار پر اهمیت است. در آن تکنیک هایی به نام های “تم”، “بک”، “پلنگ” و “زیر” کاربرد دارد. از معروف ترین متد های آموزشی تنبک نیز می توان متد حسین تهرانی، مسعود رجبی، محمد اسماعیلی و محمد اخوان را نام برد.

دسته۳