۱۳۹۸/۰۸/۱۰

آموزش کمانچه – آموزش تصویری کمانچه

اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی

کمانچه از سازهای قدیمی ایرانی است که دارای شکم، دسته و سر است که پایه انتهای پایینی ساز روی زمین یا پای نوازنده قرار می گیرد.

کتاب موسیقی الکبیر اثر ابونصر فارابی در سده چهارم هجری نخستین رگه های تاریخی کمانچه را آشکار می سازد. در این کتاب که به زبان عربی نیز نوشته شده است از کمانچه با نام رباب یاد می کند. در زمان صفویه و قاجاریه کمانچه جزو اصلی ترین سازها در مراسم های آن زمان بوده است اما نخستین صدای ضبط شده کمانچه به اوایل قرن بیستم میلادی بر می‌گردد.

ساختمان ساز کمانچه

آرشه

کمانه، کمان یا آرشۀ کمانچه، دسته یا میله ای چوبی است که دسته ای از موی دم اسب به دو سر آن متصل شده. میلۀ چوبی آرشه به طور خاصی تراش می خورد و کمی انحنا دارد.

آرشه کمانچه
آرشه کمانچه

حرکت دادن قسمت مویی کمان بر روی سیم های ساز باعث ایجاد لرزش در سیم ها و در نتیجه تولید صدا شود (در ساز های زهی آرشه ای دیگر مثل ویولن هم همین اتفاق می افتد). کمان کمانچه در دست راست نوازنده قرار می گیرد و موهای کمان با تسمه ای چرمی به طول حدوداً ۷ سانتی متر به نوک کمان متصل می شوند. طول کمان حدود ۶۰ سانتی متر است. چوب آرشه معمولاً از چوب های سرخدار، گردو، زردآلو، قیسی، گلابی، افرا، ممرز، عناب، آبنوس و یا کنار است.

تسمه آرشه کمانچه
تسمه آرشه کمانچه

موهای کمان ( بر خلاف مو های آرشۀ ویولن) کشیده نیستند و نوازنده با دست راست خود، کشیدگی مورد نیاز را تنظیم می کند. مانند آرشۀ ویولن، برای ایجاد صدایی بهتر هنگام برخورد مو ها با سیم، از صمغی به نام کلیفون روی مو های کمان استفاده می کنند.

کمانچه با ساختار های و سنت های گوناگون در نقاط مختلف ایران وجود دارد و هر سنت تکنیک های خاص خود در استفاده از کمان را دارا است. از تکنیک های مورد استفاده در دست راست می توان لگاتو، استاکاتو، آلاکوردا، دتاشه و … می توان اشاره کرد.

موی آرشه کمانچه
موی آرشه کمانچه

کیفیت صدا و نوع بیان در نوازندگی کمانچه تقریباً بیشتر از هر چیز دیگری به نوع استفاده از کمان یا آرشه کشی بستگی دارد. معمولاً برای اجرای اصوات کوتاه و مقطع از نوک کمان استفاده می کنند و برای اجرای اصوات با کشش بیشتر از تمام کمان استفاده می کنند.

دست گرفتن آرشه کمانچه
دست گرفتن آرشه کمانچه

همینطور حجم صدا با فاصلۀ کمان تا خرک رابطۀ عکس دارد. یعنی هر چه کمان به خرک نزدیک تر باشد حجم صدا بیشتر و هر چه کمان به دستۀ ساز نزدیک تر باشد حجم صدا کمتر می شود.

پایۀ ساز و سیم گیر

پایۀ ساز کمانچه میله ای فلزی معمولاً از جنس فولاد است به طول حدوداً ۱۰ سانتی متر که یک سر آن به ته کاسه طنینی ساز متصل می شود و سر دیگر آن که قسمتی پهن در انتهای آن است روی زمین یا روی پای نوازنده قرار می گیرد و تکیه گاه اصلی هنگام نوازندگی کمانچه است.

سیم گیر قطعه ای فلزی یا چوبی کوچک است که بعد از خرک، در انتهای کاسۀ طنینی ساز قرار می گیرد و سیم ها پس از عبور از روی خرک، به سیم گیر گره زده می شوند.

سیم‌گیر و پایه کمانچه
سیم‌گیر و پایه کمانچه

پوست

پوست در ساز کمانچه بر روی قسمت سوراخ کاسۀ طنینی کشیده می شود. پوست دهانۀ کاسۀ طنینی را معمولا از قسمت نازک پوست عمل آمدۀ حیواناتی مثل آهو، بز، بره، دل گاو و شتر، مرغابی، خرگوش و … می سازند.

وقتی نوازندۀ کمانچه نتی را اجرا می کند، پوست ساز همراه سیم می لرزد و صدای ساز را در درون کاسۀ طنینی منعکس می کند. از این رو جنس پوست و سلامت آن در ساز در ایجاد صدای مطلوب بسیار مهم است.

سیم ها

کمانچه دارای ۴ سیم فلزی است. ضخامت این سیم های با هم تفاوت دارند. سیم های کمانچه از بالا به گوشی ها وصل شده اند و از پایین، پس از رد شدن از روی خرک، به سیم گیر متصل می شوند.

پوست کمانچه
پوست کمانچه

سیم های کمانچه به صورت های مختلفی در نقاط مختلف ایران کوک می شوند اما در معمول ترین آنها سیم ها با هم فاصلۀ چهارم یا پنجم درست دارند. کوک سیم های کمانچه می تواند برای اجرای مقام های مختلف تغییر کند.

استفاده از سیم واخوان، چه به صورت دست باز هم غیر دست باز، متداول است به طوری که نوازنده با چرخاندن اندک ساز با دست چپ، سیم واخوان را می نوازد. وسعت اصوات در سیم های کمانچه حدوداً ۳ اکتاو است و از آنجا که دستۀ ساز دستان بندی(پرده بندی) ندارد، اجرای تمام فواصل موسیقی ایرانی در این ساز ممکن است. کوک های متداول و وسعت اصوات را در تصاویر زیر می توانید مشاهده کنید.

کمانچه های مورد استفاده در نواحی ایران به طور سنتی ۳ سیم داشته اند. با تاثیر کمانچه فارسی بر آنها بعضی مناطق از ۴ سیم استفاده می کنند. در منطقۀ دیلمان استان گیلان هم کمانچه هایی با ۵ یا ۶ سیم هم مشاهده شده است.

خرک

خرک در ساز کمانچه قطعه ای چوبی و گاهاً استخوانی است و معمولاً حدود ۴ سانتی متر طول و ۲ سانتی متر ارتفاع دارد. سیم های ساز که از یک سمت به گوشی ها متصل هستند پس از عبور از روی خرک به قسمت سیم گیر می رسند. خرک بر روی قسمت پوستی بر روی کاسۀ طنینی قرار دارد. بر روی خرک شیار هایی وجود دارند که سیم ها داخل آنها قرار می گیرند.

خرک را در کمانچه معمولاً کمی کج قرار می دهند. به صورتی که طول سیم اول بیشتر و طول سیم چهارم زیاد تر شود. وقتی سیم ها روی خرک بسته می شوند نیروی بسیار زیادی را بر آن وارد می کنند. بنابراین انتخاب جنس خرک و قرار دادن آن در موقعیت مناسب بسیار مهم است.

خرک کمانچه
خرک کمانچه

دسته و سرپنجه

دستۀ کمانچه قسمت چوبی لوله مانندی است که به کاسۀ طنینی متصل می شود. دست چپ نوازندۀ کمانچه بر روی دستۀ ساز قرار می گیرد و سیم ها که از طول دستۀ ساز رد می شوند را می گیرد. دستۀ کمانچه توپر است و جنس آن از چوب های زردآلو، سرخدار، گردو، قیسی، گلابی، افرا، ممرز، عناب، آبنوس و کنار است. دستۀ ساز حدوداً ۲۵ سانتی متر طول و ۳ سانتی متر قطر دارد.

پوست کمانچه
جعبه گوشی

قطر دستۀ ساز در تمام طول آن یکسان نیست. دستۀ ساز مانند مخروطی وارونه است. یعنی قطر آن در سمتی که به کاسۀ طنینی متصل می شود کمتر است. معمولاً دسته ساز با یک میل فلزی به کاسۀ طنینی متصل می شود. دستۀ ساز کمانچه فاقد دستان بندی (پرده بندی) است و نوازنده با تمرین جای نغمه های صحیح را یاد می گیرد.

گوشی‌های کمانچه
گوشی‌های کمانچه

سمت دیگر دسته به سرپنجه میرسد. سرپنجه قسمتی چوبی در ابتدای دسته است. روی سطح سرپنجه سوراخ است و دو گوشی از هر طرف آن در آن قرار دارند. در قسمت بالایی سرپنجه قطعه ای به نام صراحی، تاج یا تنگ وجود دارد.

شیطانت کمانچه
شیطانت کمانچه

در محل اتصال دسته به سرپنجه، شیطانک قرار دارد. شیطانک قطعه ای از جنس چوب یا استخوان است و بر روی آن ۴ شیار قرار دارد. سیم های ساز در هر کدام از این شیار ها قرار می گیرند و سپس وارد سرپنجه شده و دور گوشی های ساز می چرخند.

دسته‌ی کمانچه
دسته‌ی کمانچه

صراحی

بالاترین بخش کمانچه که جنبه زیبایی دارد و تاثیری در صدا ندارد. هر سازنده کمانچه صراحی مخصوص به خود را دارد و سازهایش علاوه بر مهر، با صراحی نیز شناخته می‌شود. البته در صورتی که ساز مهر نداشته باشد، جا برای تقلب از طریق کپی برداری از صراحی باز خواهد بود.

صراحی کمانچه
صراحی کمانچه

کاسۀ طنینی

کاسۀ طنینی قسمت تقریباً کروی ساز کمانچه است. کاسۀ طنینی از یک سمت تو خالی است و بر روی همان قسمت پوست ساز کشیده می شود و خرک ساز هم روی آن قرار می گیرد.

هنگام نواختن نت ها بر روی سیم ها، لرزش سیم از طریق خرک به پوست ساز منتقل می شود و در مرحلۀ بعد، این لرزش به کاسۀ طنینی می رود و از این طریق صدا در داخل کاسۀ طنینی می پیچد.

گاهی اوقات قسمت خارجی کاسۀ طنینی را با قطعاتی تزیین می کنند. برای ساختن کاسۀ طنینی از چوب های گردو، توت، بید، ارس و زردآلو می سازند.

تفاوت اصلی کمانچه های مورد استفاده در نواحی ایران، ساختار کاسۀ طنینی آن ها است. دو ساختار کلی کاسه ها عبارت اند از:

  • کاسه های پشت باز
  • کاسه های پشت بسته

کاسه های پشت باز : از این نوع کاسه در کمانچه های نواحی چهارمحال و بختیاری، لرستان، کتول(استان گلستان) و دامغان استفاده می شود. این نوع کاسه، از دو طرف سوراخ دارد. یعنی علاوه بر قسمتی که پوست روی آن قرار می گیرد، پشت آن هم باز است. حجم صدای کمانچه هایی که این از این نوع کاسه دارند بیشتر است و صدای شفاف تری دارند.

کاسه های پشت بسته

از این نوع کمانچه ها در نواحی شمال خراسان، شرق مازندران، منطقۀ ترکمن نشین استان گلستان، گیلان، طالقان، آذربایجان شرقی و غربی و استان فارس استفاده می شود. این نوع کاسه های طنینی تنها از یک طرف، طرفی که پوست ساز روی آن قرار می گیرد، باز هستند. حجم صدای این کمانچه ها کمتر است و صدای گرفته تر یا به اصطلاح تو دماغی دارند.

این نوع کاسه ها به سه ساختار کلی تقسیم می شوند:

  • کاسه های با پشت گنبدی
  • کاسه های با پشت کروی
  • کاسه های با پشت تخت
بیخ‌ دسته کمانچه
بیخ‌ دسته کمانچه
کاسه کمانچه
کاسه کمانچه

آموزش‌های کمانچه

آموزش کمانچه لری

ساز کمانچه از ساز های زهی آرشه ای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی و همینطور موسیقی نواحی ایران است. در برخی نواحی ایران استفاده از کمانچه متداول است. گرچه در ساختار کلی کمانچه های مورد استفاده در ایران ویژگی های مشترکی دارند اما در نواحی مختلف تفاوت هایی نیز در این ساز دیده می شود که عموماً مربوط به کاسۀ طنینی است.

در مناطق مرکزی ایران مثل استان فارس، چهارمحال و بختیاری و مناطقی از لرستان این ساز به طور بومی مورد استفاده قرار می گیرد. در استان لرستان به طور سنتی به این ساز «تال» می گویند.

متد های مختلفی برای آموزش ابتدایی کمانچه وجود دارد. شرکت در کلاس های موسیقی علاوه بر وقت گیر بودن، می تواند هزینه بر باشد. برای دسترسی به بسته های آموزش مجازی کمانچه که برای شما عزیزان در نظر گرفته شده می توانید به وبسایت خنیاگر مراجعه کنید.

آموزش کمانچه اصفهان

ساز کمانچه از ساز های زهی آرشه ای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی و همینطور موسیقی نواحی ایران است. در برخی نواحی ایران استفاده از کمانچه متداول است. گرچه در ساختار کلی کمانچه های مورد استفاده در ایران ویژگی های مشترکی دارند اما در نواحی مختلف تفاوت هایی نیز در این ساز دیده می شود که عموماً مربوط به کاسۀ طنینی است.

متد های مختلفی برای آموزش ابتدایی کمانچه وجود دارد. شرکت در کلاس های موسیقی علاوه بر وقت گیر بودن، می تواند هزینه بر باشد. برای دسترسی به بسته های آموزش مجازی کمانچه که برای شما عزیزان در نظر گرفته شده می توانید به وبسایت خنیاگر مراجعه کنید.

آموزش کمانچه مازندرانی

ساز کمانچه از ساز های زهی آرشه ای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی و همینطور موسیقی نواحی ایران است. در برخی نواحی ایران استفاده از کمانچه متداول است.

گرچه در ساختار کلی کمانچه های مورد استفاده در ایران ویژگی های مشترکی دارند اما در نواحی مختلف تفاوت هایی نیز در این ساز دیده می شود که عموماً مربوط به کاسۀ طنینی است.

ساز کمانچه با کاسه های پشت بسته در استان مازندران بویژه شرق این استان به صورت بومی استفاده می شود. مهم ترین مورد استفاده از کمانچه در نواحی مختلف ایران در مجلس ها و محافل است.

متد های مختلفی برای آموزش ابتدایی کمانچه وجود دارد. شرکت در کلاس های موسیقی علاوه بر وقت گیر بودن، می تواند هزینه بر باشد. برای دسترسی به بسته های آموزش مجازی کمانچه که برای شما عزیزان در نظر گرفته شده می توانید به وبسایت خنیاگر مراجعه کنید.

آموزش کمانچه درس اول

برای آموزش کمانچه از صفر، آن هم با وجود تمام مشغله های امروزی، مراجعه به کلاس های موسیقی ممکن است از نظر وقتی و مالی به صرفه نباشد؛ علاوه بر اینکه یافتن اساتید ماهر و متد های به روز به خودی خود وقت گیر است. وبسایت خنیاگر پکیج آموزش مجازی کمانچه را در اختیار شما عزیزان قرار می دهد.

نویسنده: سالار نیک‌کار

دسته۳