این مطلب رو به اشتراک بذار
چرا برای یاد گرفتن یه ساز جدید احساس عذاب‌وجدان می‌کنیم؟
مهدیس پورجهان
اگه الان بیشتر توی حس‌وحالِ گوش دادنی تا خوندن، می‌تونی روی فایل زیر کلیک کنی و مقاله رو به‌صورت صوتی گوش بدی.
«خیانت؟!»
بله، درست خوندی. خیانت.
نه به پارتنرت، نه به رفیق قدیمیت، نه حتی به گربهٔ محله‌تون که طاقت دیدن خوراکی دادنت به یه گربهٔ دیگه رو نداره.
به سازت!
چون ظاهراً همین که بعد از چند سال پیانو زدن، یهو دلت گیتار بخواد، ممکنه توی ذهنت تبدیل بشه به یکی از سنگین‌ترین پرونده‌های عهدشکنی تاریخ موسیقی.
یه طرف ماجرا تویی که فقط گفتی:
«چه‌قدر این ساز صدای قشنگی داره... دلم می‌خواد امتحانش کنم.»
و طرف دیگه، یه تیم کامل از منتقدان دایرهٔ جنایی ذهن که جلسهٔ اضطراری تشکیل دادن:
«یعنی چی؟ پس اون همه هزینه و زحمت چی می‌شه؟»
«مطربی؟ قراره چند تا ساز یاد بگیری؟!»
«ع ع ع! مگه تو پیانیست باکلاس فامیل نبودی؟!»
«حالا نوبت ساز جدیده!... تو همین یکی رو هم هنوز کامل یاد نگرفتی!»
«حیف این پیانوی بیچاره که افتاده دست توئه خائنِ سازباز!»
و هنوز پنج دقیقه نگذشته، علاقهٔ ساده به یه ساز تازه تبدیل شده به جلسهٔ بازخواست با حضور چند نفر که هرکدوم یه ایراد تازه برای شروع این مسیر دارن.
اما واقعاً ماجرا چیه؟
یعنی هرکس به ساز دیگه‌ای علاقه‌مند بشه، به ساز قبلیش بی‌وفایی کرده؟ داره زحمات گذشته‌اش رو به باد می‌ده؟ آدم بی‌ثبات و پراکنده‌کاریه؟ ولخرج و بی‌حساب‌وکتابه؟
یا ممکنه پشت این همه سؤال و عذاب‌وجدان، چند تا نگرانی واقعی با چند تا قضاوت عجولانه قاطی شده باشن و تشخیص دادنشون سخت شده باشه؟
خب… من قراره وکیل کمکی تو توی همین پرونده باشم؛ پرونده‌ای که توش یه سازِ تازه بهت چشمک زده و هم‌زمان چند تا صدای آشنا توی سرت شروع کردن به دعوا راه انداختن.
ملکان عذاب
(با ادای احترام به عنوان و جهان داستانی «ملکان عذاب» اثر ابوتراب خسروی)
هر پرونده‌ای بالاخره پای چند نفر رو وسط می‌کشه...
فقط کافیه اسم ساز تازه رو بیاری تا مثل تصادف با یه پیرمرد سرگردان، سروکلهٔ ده تا مدعی پیدا بشه؛ هرکدوم با یه دغدغه و البته نظریه‌ای قطعی دربارهٔ اینکه چرا این تصمیم احتمالاً دردسرسازه.
این‌ها همون ملکان عذاب ما هستن؛ صداهایی که هرکدوم انگار مسئول رسیدگی به یه بخش از زندگی تو شدن. یکی نگران گذشته‌ست، یکی نگران آینده‌ست، یکی نگران حرف مردمه، اون‌یکی نگران حساب‌وکتاب...
هرکدوم هم برای حضورشون توی این دادگاه یه دلیل کاملاً منطقی دارن؛ یا حداقل خودشون این‌طور فکر می‌کنن.
حالا وقتشه ببینیم این پرونده چه مدعی‌هایی داره و هرکدوم دقیقاً نمایندهٔ چه چیزی هستن.
حسابدار
اولین کسی که احتمالاً با دادوفریاد خودشو می‌رسونه، حسابدار درونه!
همون شخصی که هنوز حرف اول اسم ساز تازه بر دهان جاری نشده، با ماشین‌حسابش نشسته و داره جمع می‌زنه:
«شهریهٔ کلاس چقدره؟»
«ساز و لوازمش چقدر درمیاد؟»
«چند ساعت از هفته‌ات باید خرجش بشه؟»
«اصلاً این همه هزینه و وقت آخرش قراره به کجا برسه؟»
البته راستش رو بخوای، آقای حسابدار همیشه هم بیراه نمی‌گه. بالاخره وقت، پول و انرژی واقعاً محدودن. اما مشکل از جایی شروع می‌شه که ماشین‌حسابش فقط عددها رو حساب نمی‌کنه؛ شروع می‌کنه به ارزش‌گذاری.
یعنی فقط نمی‌پرسه:
«آیا توان مالی شروع این ساز رو داری؟»
کم‌کم تبدیلش می‌کنه به:
«اصلاً درسته برای همچین چیز غیرضروری‌ای پول خرج کنی؟»
مخصوصاً اینکه قبلاً هم بابت خرید همون ساز اول کلی حرص‌وجوش خورده بوده.
اینجاست که پای یکی از رفیقاش هم به ماجرا باز می‌شه: «عذاب‌وجدان اوقات فراغت» یا اون‌جور که توی خارج صداش می‌زنن: «Leisure Guilt».
که یعنی؟
یعنی احساس گناه یا ناراحتی از اینکه به‌جای انجام کار «مولد»، وقتت رو صرف کارهای لذت‌بخش بکنی.
مسئلهٔ این دوستمون هم چندان به وقت آزاد نداشتن یا میزانش مربوط نیست؛ مسئله‌اش اینه که اون وقت، هرچقدر که هست، باید حتماً صرف کاری بشه که خروجی مالی یا ضرورت روشن داشته باشه.
انگار اگه یه ساعت برای کار، درس یا یه هدف «جدی» بذاری، اسمش می‌شه سرمایه‌گذاری؛ اما اگه همون یه ساعت رو صرف یاد گرفتن سازهای مختلف کنی، تبدیل می‌شه به «وقت تلف کردن».
اما حسابدار و رفیقش اینجا یه چیز رو جا انداختن: فراموش کردن که همهٔ چیزهای ارزشمند زندگی قرار نیست ردیف درآمد داشته باشن.
البته این به معنی نادیده گرفتن واقعیت‌ها نیست. شاید واقعاً الان بودجهٔ خرید ساز جدید نداشته باشی. شاید برنامهٔ زندگیت و میزان انرژیت جا برای یه تمرین دیگه نداشته باشن. این‌ها نکات مهمی‌ان.
اما بین این جمله‌ها یه دنیا فاصله هست:
«الان توان مالی شروع این ساز رو ندارم.»
و:
«نباید برای خرید یه ساز دیگه پول خرج کنم.»
یا:
«الان وقت‌هام خیلی پُره.»
و:
«درست نیست برای یاد گرفتن یه ساز دیگه هم وقت بذارم.»
جمله‌های اول محدودیت‌های واقعین؛ اما دومی‌ها حکم‌های نامرتبطی‌ان که حسابدار ذهن صادر کرده.
پس:
اعضای محترم هیئت منصفه،
این حسابدار ما باید یاد بگیره که کارش فقط حساب‌وکتاب کردن و برنامه‌ریزی مالیه، نه صادر کردن حکم دربارهٔ اینکه چه چیزهایی ارزش دوست داشتن دارن.
یار وفادار
اگه حسابدار با ماشین‌حسابش میاد وسط، یار وفادار با آلبوم خاطرات وارد دادگاه می‌شه.
همون که تا اسم ساز تازه رو می‌شنوه، یه نگاه سنگین به ساز قبلیت می‌اندازه و می‌گه:
«همین‌طوری می‌خوای همه‌چی رو ول کنی؟»
«یادت رفته چه زحمت‌هایی براش کشیدی؟»
«حالا بعد از این همه سال، نوبت یه ساز دیگه‌ست؟»
البته اگه راستش رو بخوای، یار وفادار تا یه حدی هم درست می‌گه.
تو واقعاً برای ساز قبلیت هزینه، وقت و انرژی گذاشتی؛ روزهای سخت، تمرین‌های پُرچالش، رفت‌وآمدهای خسته‌کننده و البته اون لحظه‌های شیرینی که بالاخره یه قطعهٔ سخت رو درست می‌نواختی.
خب، طبیعیه که آدم دلش نخواد چیزی که این‌همه براش مایه گذاشته، یه‌دفعه بی‌اهمیت به نظر برسه.
اما مشکل از جایی شروع می‌شه که یار وفادار یه نتیجه‌گیری عجیب‌وغریب می‌کنه:
«اگه بری سراغ ساز جدید، یعنی همهٔ اون سال‌ها رو زیر پا گذاشتی!»
اما فکر کنم بدونم کی این حرف‌ها رو توی گوش یار وفادار خونده:
«اثر هزینهٔ غرق‌شده»
حرف حساب ایشون چیه؟
اینکه اگه برای چیزی قبلاً زمان، پول یا انرژی زیادی گذاشتی، به خاطر همون سرمایه‌گذاری قبلی بهتره ادامه‌اش بدی؛ حتی اگه شرایط امروز چیز دیگه‌ای بطلبه.
مثلاً:
«چون سه‌چهار سال براش وقت گذاشتم، باید همونو ادامه بدم.»
یا:
«چون این‌همه براش هزینه کردم، حق ندارم مسیرم رو عوض کنم.»
یا در مورد ساز:
«چون ده سال پیانو زدم، پس رفتن سمت گیتار یعنی این ده سال رو دور ریختم.»
اما اینجا یه نکتهٔ مهم هست که بهش توجه نمی‌شه: حتی اگه نخوای ساز اولت رو ادامه بدی یا مدتی کنارش بذاری، چیزهایی که از اون مسیر یاد گرفتی با امتحان کردن یه ساز تازه دود نمی‌شن برن هوا.
اون سال‌هایی که با ساز قبلی گذروندی، مهارت شنیداری، درک موسیقی، نظم تمرین و تجربه‌ای ساختی که با شروع یه ساز تازه پاک نمی‌شن.
پس بین این دو جمله کلی تفاوت هست:
«من هنوز به ساز قبلیم علاقه دارم.»
و:
«اگه ساز دیگه‌ای رو امتحان کنم، یعنی به این ساز خیانت کرده‌ام.»
اولی یه احساس واقعی دربارهٔ رابطه‌ات با سازه؛ دومی حکمیه که یار وفادار فقط با در نظر گرفتن گذشته صادر کرده.
پس:
اعضای محترم هیئت منصفه،
مشکلمون با یار وفادار این نیست که قدر گذشته رو می‌دونه. اتفاقاً این کار ارزشمنده.
مشکل اینه که فکر می‌کنه برای احترام گذاشتن به گذشته، آینده هم باید فدا بشه.
در حالی که یه ساز تازه قرار نیست ساز قبلی رو از داستان زندگی موسیقایی تو حذف کنه؛ ممکنه فصل بعدی همون داستان باشه یا فقط یه عضو تازه به گروه موسیقی‌ات اضافه بشه.
کمال‌الدین خان
اگه حسابدار با ماشین‌حساب میاد، یار وفادار با آلبوم خاطرات، کمال‌الدین خان با یه دفتر برنامه‌ریزی خط‌کشی‌شده وارد دادگاه می‌شه.
اونی که تا اسم ساز تازه میاد، عینکش رو جابه‌جا می‌کنه و خیلی جدی می‌گه:
«اول این یکی رو کامل کن.»
«هنوز این ساز تموم نشده، رفتی سراغ یکی دیگه؟»
«آدم یه کاری رو درست‌حسابی تموم می‌کنه، بعد می‌ره سراغ کار بعدی.»
راستش رو بخوای، کمال‌الدین خان چندان هم بیراه نمی‌گه.
خوبه که آدم مهارت‌هاش رو به یه جایی برسونه.
مشکل از جایی شروع می‌شه که این بزرگوار یه سؤال خیلی ساده رو هیچ‌وقت جواب نمی‌ده:
«کامل یعنی چی؟»
چون اگه قرار باشه شروع هر ساز جدیدی رو بذاریم برای روزی که ساز قبلی کاملاً تموم شده باشه، احتمالاً باید تا ابد پشت در وایسیم!
موسیقی از اون چیزایی نیست که یه روز پرونده‌اش رو ببندی، مهر «اتمام پروژه» بزنی و بگی: «خب، اینم از این!»
حتی نوازنده‌های حرفه‌ای هم هنوز یاد می‌گیرن، تمرین می‌کنن و چیزهای تازه کشف می‌کنن.
پس اینکه منتظر یه پایان کامل بمونی تا یه چیز جدید شروع کنی، می‌تونه بلای طرفدارای انیمهٔ One Piece رو به سرت بیاره!
زندگی که این‌قدر خطی و مرتب نیست.
آدم‌ها هم‌زمان هدف‌های مختلف دارن، شرایطشون تغییر می‌کنه، علایق جدید پیدا می‌کنن و گاهی چیزهای تازه‌ای براشون مهم می‌شه.
اتفاقاً پژوهش‌های مربوط به انعطاف در هدف‌ها هم همین تصویر خط‌کش‌خورده از زندگی رو زیر سؤال می‌برن: آدم‌ها در طول زندگی با هدف‌های مختلف و شرایط متغیر روبه‌رو می‌شن و تغییر دادن یا تنظیم کردن مسیرها، بخشی طبیعی از این فراینده.
پس سؤال درست این نیست که:
«آیا ساز قبلی رو کامل کردم که اجازه داشته باشم ساز جدید رو شروع کنم؟»
اینه:
«الان می‌خوام با ساز قبلی چه کار کنم و ساز جدید رو چطور با شرایطی که دارم وارد مسیرم کنم؟»
پس:
اعضای محترم هیئت منصفه...
تکراری شد؟
باشه، باشه... آقای قاضی!
مشکل ما با کمال‌الدین خان این نیست که می‌گه کارهات رو جدی بگیر و به سرانجام برسون. مشکل اینه که فکر می‌کنه هر درِ تازه‌ای فقط وقتی حق باز شدن داره که درِ قبلی کاملاً بسته شده باشه.
در حالی که یادگیری موسیقی پروژه‌ای نیست که یه روز تیک «تمام شد» بخوره.
گاهی می‌تونی هنوز مشغول یاد گرفتن یه ساز باشی و در عین حال، درِ یه ساز تازه رو هم باز کنی و ببینی پشتش چه خبره.
حاج‌خانم
حاج‌خانمِ درون یه چادر گلی قشنگ داره، یه اخم ترسناک و عصایی که تق‌تق توی دادگاه صداش می‌پیچه...
همون که تا می‌فهمه دلت یه ساز دیگه خواسته، ابروهاش می‌ره بالا:
«ننه، مگه می‌خوای مطرب بشی که چندتا چندتا ساز یاد می‌گیری؟»
«همین یکی رو یاد بگیر، بسه دیگه.»
«حالا ملت فکر می‌کنن چه خبره؟»
و اگه خیلی حوصله داشته باشه، احتمالاً یه نگاه آخر هم بهت می‌اندازه و با یه لحن سرزنشگر می‌گه:
«آخرش که چی؟»
حاج‌خانم ما الزاماً با خودِ موسیقی مشکل نداره. اتفاقاً خودش هم اهل تنبکه و هر روز نوار گل‌ها گوش می‌ده.
مسئله اینه که از نظر اون، موسیقی یه جای مشخصی توی زندگی داره و نباید زیادی از اون جای خودش جلوتر بیاد.
تا وقتی می‌گی:
«یه ساز دارم که گاهی برای دل خودم می‌زنم.»
همه‌چیز مرتبه.
ولی همین که می‌گی:
«دلم می‌خواد سازمو عوض کنم.»
یا:
«یه ساز دیگه هم اضافه کنم.»
حاج‌خانم یه جوری نگاهت می‌کنه که انگار داری اعلام می‌کنی می‌خوای از فردا با ارکستر سمفونیک بری تور اروپا!
چون توی ذهنش، یاد گرفتن یه ساز برای «تفریح» قابل‌قبوله؛ اما اینکه درگیرش بشی، براش کلی وقت و هزینه بذاری و حتی سراغ ساز دوم یا سوم بری، دیگه یه کم زیاده‌رویه.
حاج‌خانم این‌قدر غر می‌زنه که دیگه خودت هم می‌افتی به شک:
«نکنه دارم زیادی به موسیقی بها می‌دم؟»
«نکنه این علاقه دیگه از حد تفریح گذشته؟»
«اصلاً آدمی مثل من چرا باید چند تا ساز یاد بگیره؟»
بعد کم‌کم باورت می‌شه که دنبال چند تا ساز رفتن فقط وقتی «قابل‌قبول»ـه که یه جایی به اجرا، حرفه یا عنوان مشخصی ختم بشه.
در حالی که این‌طور نیست.
قرار نیست علاقه‌ات به یاد گرفتن چند ساز حتماً به شغل تبدیل بشه تا جدی گرفتنش موجه باشه.
ممکنه هیچ‌وقت نوازندهٔ حرفه‌ای نشی.
ممکنه هیچ‌وقت روی صحنه نری.
ممکنه حتی ساز تازه رو هم فقط برای مدتی امتحان کنی و بعد بفهمی اون چیزی نیست که دنبالش بودی.
اما هیچ‌کدوم از این‌ها باعث نمی‌شه علاقه‌ات از اول بی‌اعتبار بوده باشه.
پس:
اعضای محترم هیئت منصفه،
آقای قاضی،
من فقط یه سؤال می‌پرسم:
برای جدی گرفتن چیزی که دوستش داریم، حتماً باید یه عنوان، شغل یا دستاورد قابل‌ارائه داشته باشیم؟
گلامِ درون: من می‌دونم!
گلام اصولاً برای اظهارنظر کردن نیازی به اجازهٔ دادگاه نداره.
یه گوشه نشسته، دست‌به‌سینه، و هنوز کسی چیزی ازش نپرسیده، زیر لب می‌گه:
«من می‌دونم آخرش هیچ‌کدوم رو درست یاد نمی‌گیری.»
«اینم مثل ساز قبلی. دو ماه ذوق می‌کنی، بعد ولش می‌کنی.»
گلام برخلاف کمال‌الدین خان کاری نداره ساز قبلیت «تموم شده» یا نه.
اصلاً مسئله‌ش ترتیب شروع کردن نیست.
مسئله‌ش خودِ تویی!
پرونده‌ای هم ازت داره به چه قطری.
اون سه‌تاری که یه مدت دست گرفتی و گذاشتی کنار، کلاس زبانی که بعد از شش ماه ول کردی، دفتر برنامه‌ریزی‌ای که قرار بود زندگیت رو متحول کنه و الان معلوم نیست ته کدوم کشوئه...
همه رو با تاریخ و ساعت ثبت کرده.
برای همین هنوز خودت نفهمیدی علاقه‌ات به ساز تازه چقدر جدیه که گلام می‌پره وسط:
«من تو رو می‌شناسم. اینم آخرش مثل بقیه.»
حالا انصافاً این یکی رو نمی‌شه کامل نادیده گرفت.
چون واقعاً هم نمی‌تونیم کلی هدف برداریم و انتظار داشته باشیم به همه‌شون به یه اندازه برسیم.
وقت محدوده، انرژی محدوده، توجه محدوده و انگیزه هم که کلاً موجود خوش‌قولی نیست.
گلام: «دیدی؟! شاهد از غیب رسید! من از اولم می‌گفتم! اصلاً نمی‌شه که دو تا ساز رو با هم یاد گرفت!»
یواش گلام جان، حرفم هنوز تموم نشده.
محدود بودن منابع یعنی چند هدف باید برای سهمشون از این منابع با هم کنار بیان؛ نه اینکه وجود بیشتر از یه هدف، خودبه‌خود حکم شکست همه‌شون باشه.
یعنی ممکنه برای نزدیک شدن به یه هدف جدید، لازم باشه شدت یه هدف دیگه رو کم کنی، مدتی کنارش بذاری یا شکل دنبال کردنش رو تغییر بدی.
پس این یه واقعیته که:
«منابع من محدوده.»
اما پریدن از این واقعیت به این حکم که:
«پس آخرش هیچ‌کدوم رو درست یاد نمی‌گیری.»
همون جاییه که گلام یه کم زیادی جلو می‌ره.
این دوتا یکی نیستن.
حتی سابقه‌ات هم حکم قطعی صادر نمی‌کنه.
اینکه قبلاً سازی رو شروع کردی و بعد گذاشتی کنار، اطلاعات مهمیه. شاید بد نباشه از خودت بپرسی چرا کنارش گذاشتی: وقت نداشتی؟ علاقه‌ات کم شد؟ اون‌جوری که فکر می‌کردی نبود؟ یا حوصلهٔ ادامه دادنش رو نداشتی؟
این‌ها می‌تونن دربارهٔ تصمیم جدیدت چیزهایی بهت یاد بدن.
اما «قبلاً ولش کردم» هنوز مساوی نیست با:
«این یکی رو هم ول می‌کنم.»
پس شاید سؤال اصلی این نباشه که:
«از کجا معلوم اینو ادامه بدم؟»
چون واقعیت اینه که معلوم نیست.
هنوز آینده اتفاق نیفتاده.
سؤال مفیدتر اینه:
«با زمان، انرژی، توجه و انگیزه‌ای که الان دارم، واقعاً چه ظرفیتی برای اضافه کردن یه ساز تازه دارم؟»
پس:
آقای قاضی،
گلام یه شاهد قابل‌اعتناست.
فقط یه عادت بد داره:
اطلاعات رو با پیشگویی اشتباه می‌گیره.
اینکه منابع محدودی داری، اطلاعاته.
اینکه قبلاً چیزی رو نیمه‌کاره گذاشتی، اطلاعاته.
اما اینکه «من می‌دونم آخرش نه اینو یاد می‌گیری، نه اون»...
گلام جان،
اون دیگه اطلاعات نیست.
پیشگوییه.
مأمور ثبت‌احوال
مأمور ثبت‌احوال احتمالاً با یه پوشهٔ قطور و چند تا مدرک قدیمی وارد دادگاه می‌شه.
یه نگاه مشکوک به اسم ساز تازه می‌اندازه، یه نگاه به تو، یه نگاه به فرم‌هاش.
بعد شروع می‌کنه:
«صبر کن ببینم... مگه تو از بچگی پیانیست نبودی، گیتار دیگه از کجا دراومد؟»
«مگه تو همونی نبودی که خیلی شیک و باکلاس با پیانو آهنگ‌های کلاسیک می‌زدی؟»
«الان مثل این نوجوان‌های خودنما می‌خوای بری سراغ گیتار؟!»
و بعد با جدیت بیشتری می‌پرسه:
«اصلاً وایسا ببینم، یعنی داری می‌گی تمام این سال‌ها انتخابت اشتباه بوده؟»
اینجاست که ماجرا تبدیل می‌شه به یه پروندهٔ هویتی.
دیگه سؤال فقط این نیست که:
«آیا من دوست دارم این ساز رو امتحان کنم؟»
می‌شه:
«اگه برم سمت این ساز، تصویری که از خودم ساخته بودم چی می‌شه؟ نکنه تصمیم‌های قبلیم هم زیر سؤال بره؟»
چون گاهی ما فقط به یه ساز وابسته نیستیم؛ به داستانی که دربارهٔ خودمون ساختیم هم وابسته‌ایم.
«من نوازندهٔ فلان سازم.»
«من آدمی‌ام که این مسیر رو انتخاب کرده.»
حتی ممکنه نگرانی اصلی از یه جای دیگه بیاد:
«نکنه اگه از صفر با یه ساز دیگه شروع کنم، دیگه اون آدم حرفه‌ای قبلی به نظر نرسم؟»
بعد خدای نکرده دیگران نگاه کنن و بگن:
«اِاِاِ... تو که این‌همه حرفه‌ای بودی! ببین دوباره چه مبتدی و ناشی شدی!»
خب، اینجا سه تا نکته هست که مأمور ثبت‌احوال بهشون توجه نداره:
اول از همه:
مبتدی شدن در یه ساز تازه، مبتدی شدن در موسیقی نیست.
تو وقتی سراغ ساز جدید می‌ری، با یه ذهن خالی شروع نمی‌کنی. با سال‌ها شنیدن، تمرین کردن، تجربه کردن و زندگی کردن با موسیقی وارد اون مسیر می‌شی.
دوم اینکه:
تغییر مسیر لزوماً به معنی اشتباه بودن مسیر قبلی نیست.
جذاب شدن یه ساز تازه برات فقط نشون می‌ده امروز یه علاقهٔ تازه پیدا کردی؛ نه اینکه تمام انتخاب‌های قبلیت از اول غلط بوده.
و مهم‌تر از همه:
آدم‌ها قرارداد دائمی با یه برچسب ندارن.
اینکه امروز خودت رو «پیانیست» می‌دونی، یعنی پیانو بخش مهمی از مسیر موسیقی زندگیته؛ نه اینکه تا آخر عمر فقط اجازه داشته باشی همین یه برچسب رو با خودت حمل کنی!
آدم‌ها رشد می‌کنن، علاقه‌هاشون تغییر می‌کنه و چیزهای تازه‌ای به داستانشون اضافه می‌شه.
قرار نیست هر تغییر، انکار نسخهٔ قبلی خودت باشه.
حتی اگه به خواننده‌ها و نوازنده‌های معروف هم نگاه کنی که بخش بزرگی از هویتشون با موسیقی گره خورده، می‌بینی که این رابطهٔ عمیق براشون به معنی بسته شدن تمام درهای دیگه نبوده.
مثلاً «همایون شجریان» که بیشتر با آواز شناخته می‌شه، در مسیر موسیقایی خودش سازهای مختلفی مثل تنبک، کمانچه و تار رو هم تجربه کرده. یا «کیهان کلهر» که با کمانچه شناخته می‌شه، سازهای دیگه‌ای مثل سه‌تار و تنبور رو هم یاد گرفته.
این مثال‌ها قرار نیست بگن برای پیدا کردن استعداد یا مسیر واقعیِ خودت باید چند ساز رو امتحان کنی. قرار هم نیست خودت رو با مسیر چند تا موزیسین حرفه‌ای مقایسه کنی.
فقط یه چیز رو یادآوری می‌کنن:
امتحان کردن یه ساز تازه لزوماً به معنی زیر سؤال رفتن هویت موسیقایی‌ات نیست.
پس:
اعضای محترم هیئت منصفه،
مشکل ما با مأمور ثبت‌احوال این نیست که می‌گه سازها می‌تونن بخشی از داستان و هویت موسیقایی ما بشن.
مشکل اینه که فکر می‌کنه این داستان فقط می‌تونه یک شخصیت اصلی و یک خط داستانی داشته باشه.
خب، حالا نوبت قاضی اصلیه؛ یعنی خودت
الان دادگاه ذهنت خلوت‌تر و کم‌سروصداتر شده.
صداها رو بهتر می‌شناسی و احتمالاً راحت‌تر می‌تونی تشخیص بدی لابه‌لای غرغرهایی که شنیدی، چه نگرانی‌هایی ارزش بررسی دارن.
شاید واقعاً در حال حاضر بودجهٔ شروع یه ساز تازه رو نداشته باشی.
شاید وقت و انرژی‌ات همین حالا هم لب مرزه.
شاید هم اگه بخوای دو ساز رو با هم ادامه بدی، لازم باشه یه فکری برای تقسیم وقتت بکنی.
اما این محدودیت‌ها لزوماً نمی‌گن:
«بی‌خیال ساز تازه شو.»
گاهی فقط می‌گن:
«الان نه.»
«با این هزینه نه.»
یا:
«اگه می‌خوای امتحانش کنی، یه راه کوچیک‌تر و کم‌ریسک‌تر پیدا کن.»
برای اینکه ببینی این علاقه با شرایط واقعی زندگی خودت چطور جور درمیاد، قبل از خرید ساز، ثبت‌نام کلاس یا اعلام رسمی آغاز دوران جدید زندگی هنری‌ات، این چند سؤال رو از خودت بپرس.
این علاقه چقدر پایداره؟
از کی این ساز توجهت رو جلب کرده؟
دیشب یه اجرا دیدی، امروز عاشق شدی و الان فقط مونده اسم بچهٔ اولتون رو انتخاب کنی؟
یا مدتیه این ساز هی برمی‌گرده توی ذهنت و هر بار صداش رو می‌شنوی یا دست کسی می‌بینیش، باز دلت می‌خواد خودت هم امتحانش کنی؟
البته قرار نیست علاقه‌ات حتماً چند سال سابقهٔ بیمه داشته باشه تا معتبر حساب بشه. یه علاقهٔ تازه هم می‌تونه ارزش دنبال کردن داشته باشه.
فقط خوبه بدونی با یه تصمیم هیجانی طرفی یا علاقه‌ای که مدتیه موندگار شده.
دقیقاً چی تو رو به این ساز جذب کرده؟
یه کم دقیق‌تر فکر کن.
صداشه؟
سبک موسیقی‌ایه که باهاش اجرا می‌شه؟
یا شیوهٔ نوازندگیش و حس فیزیکی ساز زدنه؟
گاهی وقتی از «عاشق این سازم» یه لایه پایین‌تر می‌ری، تازه می‌فهمی دقیقاً چی جذبت کرده.
ممکنه عاشق جنس صداش شده باشی، ولی هنوز ندونی از خودِ نوازندگیش هم لذت می‌بری یا نه.
ممکنه چیزی که جذبت کرده، بیشتر فضای موسیقایی‌ای باشه که معمولاً این ساز رو توش می‌شنوی.
یا شاید واقعاً خودِ نواختن سازه که مدت‌هاست قلقلکت می‌ده.
قرار نیست اینجا علاقه‌ات رو ببری آزمایشگاه تا اصالتش تأیید بشه؛ فقط می‌خوای بفهمی دقیقاً چه چیزی داره صدات می‌کنه.
با ساز قبلیت می‌خوای چی کار کنی؟
ممکنه بخوای مثل قبل ادامه‌ش بدی.
ممکنه بخوای کمتر تمرینش کنی.
ممکنه بخوای مدتی بذاریش کنار.
شاید هم واقعاً می‌خوای با ساز جدید جایگزینش کنی.
اما اگه جوابت اینه که:
«نه، ساز قبلیم سر جاش؛ این یکی رو هم می‌خوام جدی یاد بگیرم.»
خیلی هم عالی.
فقط یه لحظه نسخهٔ آرمانی خودت رو بذار کنار؛ همونی که صبح ساعت پنج بیدار می‌شه، ورزش می‌کنه، دو تا ساز تمرین می‌کنه، کتاب می‌خونه، غذای سالم درست می‌کنه و احتمالاً تا قبل از نهار زبان سومش رو هم یاد گرفته.
خودِ واقعی‌ات ظرفیت هر دو رو داره؟
اگه قراره هر دو ساز توی زندگیت بمونن، ببین در عمل چه سهمی از وقت، انرژی و توجهت می‌تونی به هرکدوم بدی.
هزینهٔ امتحان کردن این ساز در شرایط فعلی زندگی‌ات قابل‌تحمله؟
دقت کن گفتم امتحان کردن.
نه اینکه همین فردا بری بهترین ساز موجود در بازار رو بخری و کلاس خصوصی استاد افشارالدوله، معلم موسیقی سابق ناصرالدین شاه، ثبت‌نام کنی!
اول ببین برای یه تجربهٔ اولیه واقعاً چقدر باید هزینه کنی.
اصلاً لازمه از همون اول ساز بخری؟ یا کسی رو می‌شناسی که بشه ازش قرض گرفت؟
اگه قراره بخری، قیمت یه مدل مناسب اقتصادی چقدره؟
کلاس یا دورهٔ آنلاین چطور؟
برای شروع، وسیلهٔ جانبی خاصی لازم داره؟
بعد، این هزینه‌ها رو بذار کنار وضعیت مالی واقعی خودت.
ممکنه ببینی کاملاً قابل‌تحمله.
ممکن هم هست بفهمی الان خرید ساز و شروع کلاس واقعاً فشار زیادی ایجاد می‌کنه.
واقعاً چقدر زمان و انرژی می‌تونی بهش اختصاص بدی؟
کلاس رفتن یا دوره دیدن زمان می‌بره. تمرین هم، زمان می‌خواد. تازه اون زمان باید یه حداقلی از انرژی و توجه هم همراه خودش داشته باشه.
مثلاً ممکنه سررسیدت رو باز کنی و با خوشحالی کشف کنی:
«آها! ساعت ۹ تا ۹:۳۰ شب کاملاً آزادم!»
بسیار هم عالی.
فقط اگه از صبح تا عصر سر کار بودی، بعدش رفتی باشگاه، بعد به مادر مریضت سر زدی و ساعت ۹ با باتری ۳ درصد رسیدی خونه، احتمالاً اون نیم ساعت بیشتر ظرفیت خیره شدن به دیوار رو داره تا یادگیری تکنیک جدید!
البته قرار نیست حتماً هر روز یک ساعت کامل برای تمرین کنار بذاری.
حتی ۱۰-۱۵ دقیقه تمرین هم می‌تونه کافی و مفید باشه.
مسئله اینه که ببینی در زندگی واقعی خودت، چه زمانی رو می‌تونی با یه حد قابل‌قبول از تمرکز و انرژی به این ساز اختصاص بدی؛ نه اینکه فقط کجای روزت یه تایم خالی پیدا می‌شه.
حاضری دوباره مبتدی باشی؟
این یکی مخصوصاً وقتی مهم می‌شه که توی ساز قبلیت حسابی راه افتاده باشی.
اونجا دستت می‌دونه کجا بره، گوشت سریع متوجه اشتباه می‌شه و یه چیزهایی دیگه برات بدیهیه.
بعد ساز تازه میاد جلوت و خیلی محترمانه می‌گه:
«همهٔ این‌ها به جای خود؛ حالا از تمرین شمارهٔ یک شروع بفرمایید.»
بخشی از تجربه و مهارت موسیقایی قبلیت قطعاً همراهته، ولی هنوز باید تکنیک، صداگیری و قلق‌های یه ساز تازه رو یاد بگیری.
یعنی ممکنه یه مدت صدایی که از ساز درمیاری با صدایی که توی سرت می‌شنوی روابط دیپلماتیک خوبی نداشته باشن.
حاضری این مرحله رو تحمل کنی؟
تمرین‌های ساده انجام بدی؟
موقع تمرین و نواختن، بارها اشتباه کنی؟
کندتر از چیزی که دوست داری پیش بری؟
اگه آره، خیلی خوب.
اما اگه فکر دوباره ناشی بودن حسابی کلافه‌ات می‌کنه، بهتره همین الان بدونی؛ چون بخشی از چیزی که داری انتخاب می‌کنی، همین دوباره نوآموز شدنه.
اگه بعد از مدتی بفهمی نمی‌خوای ادامه‌ش بدی، می‌تونی بدون سرزنش کردن خودت تمومش کنی؟
ممکنه چند ماه بگذره و بفهمی چیزی که از دور خیلی جذاب بود، از نزدیک اون چیزی نیست که می‌خواستی.
یا ممکنه دوستش هم داشته باشی، ولی شرایط زندگی‌ات طوری شده باشه که نتونی وقت، انرژی یا پول بیشتری براش بذاری.
اون موقع می‌تونی بگی:
«خب، امتحانش کردم و یه چیز تازه دربارهٔ خودم فهمیدم.»؟
یا هنوز جمله‌ات تموم نشده گلام میاد وسط:
«دیدیییی؟! من از اول می‌دونستم ولش می‌کنی!»
و تو هم تسلیم گلام می‌شی و نتیجه می‌گیری:
«بله. من باز شکست خوردم.»
این سؤال مهمه، چون امتحان کردن فقط وقتی واقعاً امتحان کردن محسوب می‌شه که نتیجهٔ «نه، نمی‌خوام ادامه بدم» هم یکی از جواب‌های قابل‌قبولش باشه.
وگرنه اسمش آزمایش نیست؛ آزمونیه که از قبل فقط یه جواب درست براش تعیین کردی!
حالا جواب این سؤال‌ها رو کنار هم بذار.
قرار نیست در پایان حتماً به «بله، شروعش کن» یا «نه، بی‌خیالش شو» برسی. ممکنه جوابت این باشه:
«علاقه‌ام جدیه و شرایط شروع کردنش رو هم دارم.»
ممکنه باشه:
«واقعاً دوستش دارم، ولی الان وقت یا هزینه‌ش رو ندارم.»
یا شاید:
«هنوز مطمئن نیستم؛ نمی‌خوام تعهد بزرگی ایجاد کنم، ولی دوست دارم یه جوری امتحانش کنم.»
و این جواب آخری اتفاقاً جای جالبیه.
چون برای فهمیدن اینکه یه ساز واقعاً به دلت می‌شینه یا نه، همیشه لازم نیست از همون اول حلقه دستش کنی!
اول آشنایی، بعد ازدواج!
خب، فرض کنیم به سؤال‌های بالا جواب دادی و به این نتیجه رسیدی که:
«دلم می‌خواد این ساز رو امتحان کنم.»
حالا چی؟ فردا برم ساز رو بخرم و کلاسش رو ثبت‌نام کنم؟
نه لزوماً!
شروع کردن می‌تونه کوچیک‌تر و کم‌ریسک‌تر از چیزی باشه که توی ذهنت داری.
مثلاً می‌تونی، اگه امکانش هست، مدتی اون ساز رو از دوست یا آشنایی قرض بگیری.
یا به‌جای خرید یه ساز حرفه‌ای و گرون، با یه مدل اقتصادی‌تر شروع کنی.
حتی می‌تونی قبل از ثبت‌نام در یه دورهٔ طولانی، چند جلسه به‌عنوان مهمان در کلاس اون ساز حضور داشته باشی تا ببینی اصلاً از تجربهٔ واقعی نوازندگی اون ساز خوشت میاد یا نه.
یا چند جلسهٔ ابتدایی یه دورهٔ آنلاین رو خریداری کنی تا ببینی این علاقه بعد از برخورد با تمرین‌های واقعی هنوز هم سر جاش هست؟
اصل ماجرا همینه:
لازم نیست امروز دربارهٔ چند سال آینده یه تصمیم نهایی بگیری.
فقط باید ببینی کوچیک‌ترین و کم‌ریسک‌ترین راهی که می‌تونی این علاقه رو در دنیای واقعی امتحان کنی چیه.
بعد از اون، چیزهایی می‌دونی که با صد بار سبک‌سنگین کردن توی ذهنت نمی‌تونستی بفهمی.
شاید بگی: «آره، خودشه! می‌خوام جدی‌تر ادامه‌ش بدم.»
یا: «دوستش دارم، ولی فعلاً در همین حد برام کافیه.»
شاید هم ساز رو خیلی محترمانه پس بدی و بگی:
«از آشنایی با شما خوشحال شدم.»
هر سه‌تا می‌تونن نتیجهٔ یه تجربهٔ مفید باشن.
حالا نوبت توئه
دل تو پیش کدوم ساز گیر کرده؟
اگه بین مجموعه‌های خنیاگر هست، گزینهٔ «شروع با احتیاط» بهت اجازه می‌ده فقط بخشی از درس‌ها رو با هزینهٔ کمتر تهیه کنی و قبل از هر تصمیم بزرگ‌تری، از نزدیک ببینی یاد گرفتنش چطوره.
اگه هم هنوز نمی‌دونی با توجه به وقت، بودجه یا اوضاع‌و‌احوال زندگی‌ات چه راهی برات مناسب‌تره، می‌تونی توی بخش مشاورهٔ خنیاگر شرایطت رو برامون بگی تا با هم یه راه کم‌ریسک برای شروع پیدا کنیم.
منابع
Koo, M., et al. (2026). “Leisure Guilt.” Personality and Social Psychology Bulletin.
مقاله:
نسخهٔ قابل مطالعه:
Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). “The Psychology of Sunk Cost.”
مقاله:
نسخهٔ قابل مطالعه:
Castro, C., & Sternberg, R. (2026). “I Always Check if the Bassoon Is OK…”: Professional Musicians’ Relationships with Their Instruments.
مقاله:
درخواست متن کامل از نویسنده:
Scholer, A. A., Hubley, D., & Fujita, K. (2024). “A Multiple-Goal Framework for Exploring Goal Disengagement.”
مقاله:
درخواست متن کامل از نویسنده:
این مطلب رو به اشتراک بذار