سبک گیتار کلاسیک: هرآنچه قبل از شروع باید بدانید

گیتار کلاسیک یکی از سبک‌های محبوب و شناخته‌شدهٔ ساز گیتار است، اما وقتی پای شروع آن به میان می‌آید معمولاً چند سؤال جدی در ذهن هنرجویان شکل می‌گیرد: گیتار کلاسیک دقیقاً چه ویژگی‌هایی دارد؟ صدای گیتار کلاسیک و سبک نوازندگی آن چه تفاوتی با دیگر گیتارهای آکوستیک دارد؟ آیا گیتار کلاسیک برای شروع انتخاب مناسبی است یا بهتر است سراغ گزینه‌های دیگر رفت؟ این ابهام‌ها اگر روشن نشوند، ممکن است باعث شود ساز نامناسبی تهیه کنید، مسیر اشتباهی را در پیش بگیرید و حتی کمی بعد، دچار دل‌سردی و بی‌انگیزگی شوید.

اما نگران نباشید! در این مقاله قرار است تصویری روشن و کاربردی از سبک گیتار کلاسیک به شما ارائه کنیم: از ویژگی‌های ظاهری و ساختاری ساز گرفته تا مشخصه‌های صوتی آن، آهنگ‌های قابل اجرا و شیوهٔ نوازندگی. سپس به‌طور خلاصه تفاوت‌های گیتار سبک کلاسیک با دیگر سبک‌های رایج را هم بررسی می‌کنیم تا انتخاب مسیر برایتان ساده‌تر شود.

در پایان نیز برخی نکات ضروری قبل از شروع این دوره را با هم مرور می‌کنیم تا بتوانید با شناخت بهتر، تصمیم نهایی‌تان را برای یادگیری گیتار کلاسیک بگیرید.

گیتار سبک کلاسیک چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

بهتر است از همین ابتدا یک نکتهٔ مهم را یادآور شویم: ما هم «ساز گیتار کلاسیک» داریم که نام یکی از انواع گیتار است، و هم «سبک گیتار کلاسیک» که نام یکی از شیوه‌های نوازندگی گیتار و مجموعه‌ای از قواعد اجرایی آن است.

گیتار کلاسیک (به‌عنوان ساز) از نظر طراحی و ساخت، ویژگی‌های مشخصی دارد که آن را از بسیاری از انواع دیگر گیتار متمایز می‌کند. از طرف دیگر، سبک گیتار کلاسیک هم به نوعی از نوازندگی اشاره دارد که برای اجرای قطعاتی خاص با تکنیک‌هایی منحربه‌فرد طراحی شده است.

در اغلب موارد، برای نواختن سبک گیتار کلاسیک از ساز گیتار کلاسیک استفاده می‌شود؛ چون این ساز برای همین شیوهٔ اجرا طراحی شده است. آنچه در این مقاله بررسی می‌کنیم، فقط مشخصات ساز نیست؛ هدف این است که تصویر روشنی از خودِ سبک، ویژگی‌های آن و دلیل محبوبیتش برای شروع نیز به دست آورید.

در ادامه، به‌ترتیب درباره ساختار فیزیکی گیتار کلاسیک، صدای آن، شیوهٔ نوازندگی و همچنین ژانرها و قطعات رایج در سبک مورد بحث، صحبت می‌کنیم تا بتوانید با شناخت دقیق‌تری مسیر یادگیری خود را انتخاب کنید.

ساختار فیزیکی گیتار کلاسیک

از نظر کلی، گیتار کلاسیک از خانوادهٔ گیتارهای آکوستیک است؛ یعنی یک ساز چوبیِ توخالی با بدنه‌ای نسبتاً بزرگ و فرمی شبیه «8» انگلیسی که صدا را در محفظهٔ بدنه تقویت می‌کند. بنابراین از دور، تفاوت ظاهری خیلی چشمگیری با بسیاری از گیتارهای آکوستیک دیگر ندارد؛ سازی با دو بخشِ دسته و بدنه.

در بخش دسته معمولاً اجزایی مثل سردسته و گوشی‌های کوک (برای تنظیم کوک)، شیطانک و صفحه انگشت‌گذاری (فرت بُرد) قرار می‌گیرند. بخش بدنه هم شامل صفحه رویی، کناره‌ها، صفحهٔ پشتی، حفرهٔ صدا و خرک است؛ جایی که انتهای سیم‌ها روی آن قرار می‌گیرند.

با‌این‌حال، در بین اجزای گیتار کلاسیک چند ویژگی متمایز دیده می‌شود که آن را از دیگر انواع، متفاوت می‌کند: نوع سیم‌ها و عرض دسته.

از نظر سیم‌ها، گیتار کلاسیک ۶ سیم دارد: سه سیم نایلونی و سه سیم با روکش فلزی؛ سیم‌های زیر از جنس نایلون هستند و سیم‌های بم، نایلونیِ روکش‌دار. همین موضوع یکی از تفاوت‌های کلیدی گیتار کلاسیک با بسیاری از گیتارهای آکوستیکِ رایج است که معمولاً سیم‌های تمام‌فلزی دارند و حس و کشش متفاوتی ایجاد می‌کنند.

پهن‌تر بودن دستهٔ این ساز هم فاصله بین سیم‌ها را بیشتر می‌کند و برای انگشت‌گذاری دقیق و اجرای چندصدایی در نوازندگی، بسیار کمک‌کننده است.

صدای گیتار کلاسیک

معمولاً وقتی از صدای گیتار کلاسیک حرف می‌زنند، اولین توصیف‌هایی که از آن ارائه می‌کنند «گرم»، «نرم» و «عمیق» است؛ صدایی که تیز و برنده نیست و بیشتر حالت طبیعی و ملایم دارد. همین ویژگی باعث می‌شود برای اجرای قطعات آرام، ملودیک و پر از ظرافت (جایی که کیفیت هر نت و جمله‌بندی مهم است) بسیار مناسب باشد. بسیاری از نوازنده‌ها روی کشش صدای (Sustain) این ساز هم تأکید می‌کنند؛ یعنی نت‌ها می‌توانند با ماندگاری خوبی شنیده شوند و فضا و پیوستگی ملودی بهتری شکل دهند.

از نظر شدت صدا هم گیتار کلاسیک ذاتاً ساز خیلی پُرسروصدایی نیست و بیشتر برای فضاهای کوچک تا متوسط طراحی شده است. اگر بخواهیم یک مقیاس ملموس بدهیم، شبیه شدت «گفت‌وگوی معمولی انسان» در فاصله حدود یک متر است. (این مقایسه کمک می‌کند توقع واقع‌بینانه‌تری از حجم صدای گیتار کلاسیک داشته باشید، مخصوصاً اگر قصد اجرا در جمع یا ضبط دارید.)

از نظر گسترهٔ صوتی هم، گیتار کلاسیکِ استاندارد (با فرت‌بندی رایج) معمولاً حدود ۳.۵ اکتاو را پوشش می‌دهد و بسته به تعداد فرت‌ها و محدوده‌ای که ساز در اختیار می‌گذارد، می‌تواند به حدود۴ اکتاو هم گسترده‌تر شود.

شیوهٔ نوازندگی گیتار کلاسیک

برای نواختن گیتار کلاسیک معمولاً به‌جای پیک، از انگشتان دست استفاده می‌شود؛ چون این روش، کنترل بیشتری روی تفکیک صدا، چندصدایی و رنگ‌آمیزی صوتی می‌دهد. البته در بعضی موقعیت‌ها یا تکنیک‌های خاص ممکن است از پیک هم استفاده شود، اما حالت استاندارد و رایج همان نوازندگی با انگشتان است.

از نظر طرز نشستن و نگه داشتن ساز، وضعیت نوازندهٔ گیتار کلاسیک معمولاً این‌طور است که گیتار را روی پای چپ قرار می‌دهد و دسته را رو به بالا نگه می‌دارد (اغلب با زاویه‌ای حدود ۴۵ درجه یا کمی بیشتر) تا دست‌ها آزادتر باشند و دسترسی به دسته نیز راحت‌تر شود.

برای اینکه ساز روی پای چپ در ارتفاع مناسب قرار بگیرد، معمولاً از زیرپایی یا تکیه‌گاه گیتار (Guitar Support / Guitar Rest) هم استفاده می‌کنند که به بدنهٔ ساز متصل می‌شود و امکان نشستن با هر دو پا روی زمین را فراهم می‌کند.

ژانر گیتار کلاسیک و قطعات رایج آن

اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، ژانر گیتار کلاسیک یعنی مجموعه آهنگ‌ها و قطعاتی که یا از ابتدا برای گیتار کلاسیک ساخته شده‌اند، یا آن‌قدر خوب برای این ساز تنظیم شده‌اند که تبدیل به قطعات رایجِ نوازندگی گیتار کلاسیک شده‌اند.

به‌طور کلی، قطعاتی که با گیتار کلاسیک زیاد می‌شنوید و تمرین می‌کنید معمولاً در این چند گروه قرار می‌گیرند:

• قطعات مخصوص گیتار کلاسیک: بخش بزرگی از قطعات رایج، کارهایی است که آهنگسازان-نوازندگان گیتار برای همین ساز نوشته‌اند؛ مثل اتودها، والس‌ها و قطعات کنسرتی. نام‌های نوازندگان بزرگ گیتار کلاسیک مثل فرناندو سور، مائورو جولیانی و فرانسیسکو تارگا در این مسیر بسیار پرتکرارند.
• قطعات قدیمی که برای سازهای نزدیک به گیتار بوده و امروز با گیتار اجرا می‌شوند: بعضی قطعات مربوط به موسیقی قدیمی‌تر هم هستند که قبلاً برای سازهایی مثل لوت یا سازهای هم‌خانوادهٔ گیتار نوشته شده‌اند، اما امروزه نسخه‌های قابل اجرا برای گیتار کلاسیک هم از آن‌ها موجود شده است.
• تنظیم قطعات مشهور موسیقی کلاسیک: بعضی از آهنگ‌هایی که مردم با اسم «قطعات مشهور موسیقی کلاسیک» می‌شناسند هم برای گیتار کلاسیک تنظیم شده‌اند. این قطعات در اصل برای ارکستر/پیانو/سازهای دیگر نوشته شده‌اند، اما چون گیتار کلاسیک قابلیت اجرای ملودی و همراهی را هم‌زمان دارد، می‌تواند تعداد زیادی از این آثار را هم پوشش دهد.

در نهایت، هرچند هویت اصلی این ساز و این مسیر، «موسیقی کلاسیک» است، اما گیتار کلاسیک محدود به این سبک نمی‌ماند. به‌دلیل قابلیت تنظیم‌پذیری، می‌توان با این ساز در ژانرهای دیگر موسیقی هم فعالیت کرد مثل پاپ، لاتین، جَز یا حتی راک.

تفاوت سبک گیتار کلاسیک با سایر سبک‌های رایج گیتار

وقتی می‌گوییم سبک گیتار کلاسیک، فقط دربارهٔ «یک مدل صدا» حرف نمی‌زنیم؛ تفاوت‌ها معمولاً در چند لایه دیده می‌شوند: حس نوازندگی، حال‌و‌هوای موسیقایی، تفاوت‌های صوتی، تأثیر نوع ساز در اجرا، انواع تکنیک‌ها و روش و مسیر یادگیری. در ادامه، به‌طور کلی به این تفاوت‌ها اشاره می کنیم:

۱) هدف و حال‌وهوای موسیقی

در سبک گیتار کلاسیک معمولاً هدف، اجرای دقیق قطعه با جزئیات کامل است: ملودی، همراهی، چندصدایی، دینامیک و رنگ صدا. این سبک بیشتر روی «شنیده شدن تمیز و کنترل‌شده» تمرکز دارد.

اما در سبک‌های رایج‌تر مثل گیتار پاپ معمولاً هدف، همراهی با آواز یا اجرای آکورد و ریتم است؛ یعنی گیتار بیشتر نقش «همراهی‌کننده» دارد و اجرای قطعه‌ها اغلب ساده‌تر و کاربردی‌تر برای جمع و اجراهای روزمره است.

۲) ساز و جنس صدا

گیتارهای کلاسیک معمولاً صدایی گرم‌تر و نرم‌تر دارند و برای ظرافت‌های ملودیک مناسب‌ترند؛ درحالی‌که گیتارهای آکوستیکِ با سیم‌فلزی، اغلب صدایی بلندتر و زنگ‌دارتر دارند و برای ریتم‌نوازی و همراهی با خواننده به کار می‌روند.

۳) تکنیک‌ها و ابزار نوازندگی

در سبک گیتار کلاسیک اغلب برای زخمه زدن از انگشتان استفاده می‌شود تا کنترل روی چند خط صوتی و رنگ صدا بیشتر شود؛ اما در سبک‌های پاپ، راک یا آکوستیک (با سیم فلزی)، استفاده از پیک بسیار رایج است، چون برای ریتم‌های تند، استرامینگ و بعضی مدل‌های اجرای ریف کار را راحت‌تر می‌کند.

علاوه‌بر آن، گیتار کلاسیک دارای تکنیک‌های مختلفی است که برای نواختن موسیقی کلاسیک ضروری هستند؛ در‌حالی‌که سبک‌های دیگر گیتارنوازی نیز تکنیک‌های خاص خود را دارند که برای نواختن همان سبک‌ها استفاده می‌شوند.

۴) روش یادگیری و مسیر تمرین

مسیر یادگیری در سبک گیتار کلاسیک معمولاً دقیق، مرحله‌به‌مرحله و همراه با تأکید بر آموزش نت‌خوانی و یادگیری تئوری موسیقی است؛ اما در سبک‌های رایج‌تر، خیلی‌ها از همان ابتدا با آکوردهای پرکاربرد و ریتم‌های ساده شروع می‌کنند تا سریع‌تر بتوانند آهنگ بزنند و وارد مرحلهٔ اجرای قطعه شوند.

نکات مهم قبل از شروع گیتار کلاسیک

• نت‌خوانی و تئوری موسیقی را جدی بگیرید: در مسیر آموزش سبک گیتار کلاسیک معمولاً خواندن نت، درک ریتم، میزان‌ها و مفاهیم پایهٔ تئوری نقش پررنگی دارند و پیشرفت را سریع‌تر و اصولی‌تر می‌کنند.
• انتظار «همراهی آواز» مثل سبک پاپ را نداشته باشید: گیتار کلاسیک می‌تواند آواز را هم همراهی کند، اما هویت اصلی‌اش اجرای قطعات ملودیک/چندصدایی و رپرتوار کلاسیک است؛ بنابراین اگر هدف اصلی‌تان همراهی با خواننده است، ممکن است مسیر دیگری برایتان کاربردی‌تر باشد.
• برای شروع دوره، یک گیتار کلاسیک استاندارد و باکیفیت تهیه کنید: کیفیت ساخت ساز (کوک‌پذیری، راحتی دسته، اکشن مناسب) خیلی روی انگیزه و سرعت یادگیری اثر دارد؛ سازهای خیلی ارزان و غیر استاندارد هم کوک ناپایداری دارند، هم تمرین را سخت و فرسایشی می‌کنند.
• کیفیت صدا را بیشتر از سرعت جدی بگیرید: در گیتار زدن کلاسیک، «تمیزی هر نت» و کنترل شدت صدا مهم‌تر از این است که سریع‌تر بزنید. پس در جریان باشید که در مسیر یادگیری، بایستی آرام تمرین کنید و با دقت جلو بروید.
• انتظار پیشرفت یک‌شبه نداشته باشید: مسیر گیتار کلاسیک برای مبتدیان آرام، اصولی و پله‌پله است؛ چند هفتهٔ اول بیشتر صرف هماهنگی دست‌ها، صدادهی درست و کنترل ریتم می‌شود.
• از همان ابتدا با با یک دورهٔ آموزشی استاندارد شروع کنید: چون جزئیات تکنیک و پوزیشن در گیتار سبک کلاسیک مهم است، یادگیری از یک منبع درست، جلوی اشتباهات ریشه‌ای را می‌گیرد.

کلام پایانی

سبک گیتار کلاسیک برای خیلی‌ها یک شروع جدی و اصولی در دنیای گیتار است؛ چون هم روی کیفیت صدا و ظرافت اجرا تأکید دارد و هم معمولاً مسیر آموزشی منظم‌تری نسبت به بسیاری از سبک‌های رایج دنبال می‌کند.

در این مقاله سعی کردیم یک تصویر روشن و کاربردی از این مسیر بدهیم؛ از آشنایی با گیتار کلاسیک و تفاوت‌های ساختاری و صوتی آن با دیگر انواع گرفته تا شیوهٔ نوازندگی، ژانر مورد استفاده و اینکه چه مورادی این سبک را از سایر سبک‌های گیتار متمایز می‌کند.

اگر دوست دارید یادگیری این ساز را منسجم و مرحله‌به‌مرحله پیش ببرید و از همان ابتدا تکنیک‌ها را درست اجرا کنید، پیشنهاد می‌کنم سری به مجموعهٔ آموزش گیتار کلاسیک خنیاگر بزنید. در این دوره، یادگیری گیتار کلاسیک از پایه تا اجرای قطعات پیشرفته، با تمرین‌های هدفمند و برنامهٔ مشخص، همراه شما خواهد بود.